مطهري متفكري عقل‌گرا و خرد محور                      

اسدالله افشار

اشاره :

درحالي كه انقلاب اسلامي در 22 بهمن 1357 به پيروزي رسيد استاد مطهري در 12 ارديبهشت 1358 مظلومانه به شهادت رسيد. بدين ترتيب استاد در كمتر از سه ماه در دوران حيات نظام مقدس اسلامي حضور داشتند در طول اين مدت علاوه بر فعاليت هاي گسترده اي كه به انجام مي رساندند تعدادي مقاله و سخنراني درباره انقلاب اسلامي و موضوعات اساسي پيرامون آن عرضه كردند.پس ارديبهشت ماه هر سال، همه اهل فرهنگ و دين و قلم و بيان را يادآور مردي مي سازد كه حضورش بركت بود، و قلمش انعكاس دانايي و بيانش فرياد آگاهي و شايد بتوان همه حيات او را در دو ساحت آموختن و آموزاندن خلاصه كرد از اين رو بهتر كه او را شهيد عرصه علم و معرفت و تفكر و انديشه و آگاهي و دانايي ناميد.

 دراين مقاله به برخي ويژگي ها ،خصوصيات و رويكرد استاد شهيد مطهري اشاراتي خواهيم داشت :

1- قلم مطهّري ذوالفقاري دو دم بود که قلب کفر و سينه التقاط را توأمان مي‌شکافت ، و کلام مطهّري به برکت پارسايي او، چشمه جوشان معارف الهي بود که از قلب مطهّرش بر زبان گويايش جاري مي‌شد. فرو افتادن سرو قامت بلند او براي همه دشوار بود ، امّا جانگدازتر براي باغبان پير آن درخت تناور... بشکند دست آن کس که برکند زين چمن آن درخت تناور.

2- استاد مطهری شیر عرصه علمی بود ، اما در عین حال در نیمه های شب قرآن می خواند و مانند کودک مادر از دست داده گریه می کرد. بُعد معنوی شخصیت استاد مطهری بسیار روشن و برجسته است، اما ایشان را می توان به عنوان یک رجل سیاسی، یک مبارز، یک شخصیت اجتماعی، یک شخصیت اخلاقی ، یک همسر نمونه و یک پدر بی نظیر دانست. ابعاد شخصیتی ایشان بسیار گسترده است.

3- مطهری در امر سازماندهی دین و مساله اصلاح طلبی در داخل، روحانیت و مرجعیت فعال بود و یکی از نویسندگان کتاب «مرجعیت و روحانیت » (1340) پس از فوت بروجردی است.او همچنین سعی داشت که بر تبلیغات و نگرشهایی که جدایی اسلام و ایران را تشویق می کردند، با نگارش کتاب «خدمات متقابل اسلام و ایران » پاسخ بدهد.مطهری در دفاع از جنبه های اعتقادی - اجتماعی اسلام ابایی نداشت که در نقش مقاله نویس در مجله «زن روز» در دوران حکومت محمد رضا شاه ظاهر شود.این مجله در میان اهل دین، چهره موجهی نداشت، ولی مطهری در این مجله به مسائل زنان پرداخت.دو اثر مهم مطهری در امر حقوق زنان و چهره اجتماعی آنان «نظام حقوق زن در اسلام » و «مساله حجاب » است.

4- مبارزه با الحاد و نفوذ اعتقادی مارکسیسم یکی دیگر از جنبه های کلامی مطهری را تشکیل می داد.«علل گرایش به مادیگری » یک بررسی آسیب شناسانه از نفوذ مادیگری در جامعه ایران است.شرح و توضیحات وی بر مجلدات اصول فلسفه و روش رئالیسم از استادش یعنی علامه طباطبایی، بخشی دیگر از فعالیتهای فلسفی - کلامی مطهری است.اثر یاد شده و همچنین «شرح بر منظومه » و آثاری از این دست، تلاشی ایضاح گرایانه در بعد فلسفی اندیشه اسلامی است.همچنین باید به تفسیر برخی از سور قرآن اشاره کرد.خلاصه باید اذعان داشت که مطهری حجم عظیمی از آثار را در زمینه های مختلف بوجود آورد که برای علاقمندان و پژوهشگران منبع کم نظیری از مباحث اسلامی و اجتماعی را رقم زده است.

5- مطهري مردي جامع در علم و عمل و تعقل و تعبد و در درس و سياست ، صاحب اخلاص و صداقت و شجاعت بود و نظير او كم پيدا مي‌شود. جا دارد بپرسيم ميراثي كه از مطهري به جا مانده است چيست؟ مسلما كتاب‌هاي ارزشمند او ميراث گرانقدري است كه براي ما به جا مانده است. سخنراني‌هاي او آموزنده است.خاطرات او راهگشا و دلپذير است؛ اما همه ميراث مطهري اينها نيست. آنچه از مطهري به جا مانده، روش ماندگار اوست .

6- با نگرشي به نوع نگاه و انديشه مطهري در مواجهه با مسائل مي‌توان گفت روش او در فهم دين سازنده‌ترين و ارزشمند‌ترين ميراثي است كه مقيد به زمان و مساله خاصي نيست. دانشجويان عزيزي كه مي‌خواهند در عرصه انديشه‌ورزي قدم بگذارند ، علاوه بر استفاده از حقايقي كه در آثار شهيد مطهري وجود دارد بايد بكوشند اين روش را انتزاع كنند و به كار بندند.مطهري يك متفكر عقل‌گرا بود و بر عقلانيت تكيه مي‌كرد و اين جان و جوهر روش اوست. تفكر مطهري خردمحور است و در آن ، مديريت قواي ديگر به دست عقل است.

7- به كساني كه خود را براي دين‌شناسي آماده مي‌كنند، توصيه مي‌كنم بكوشند مساله اصلي روزگار خودشان را درك كنند. اين خيلي مهم است. مساله‌شناسي را ازاستاد مطهري بايد آموخت . استاد مطهري يكي از بهترين هنرهايش اين بود كه در مسأله ‌شناسي از روزگار خويش جلوتر بود. دوم اين‌كه بكوشيم با خواندن آثار استاد مطهري علاوه بر درك پاسخ‌هايي كه او به مسائل روزگار خود داده ، بينش او را درك كنيم و آن را چراغ راه خويش قرار دهيم . ميراث ماندگار مطهري ، بينش عقلاني او در نگاه به دين است. ما امروز بيش از هرچيز ديگري به چنين بينشي نيازمبرم داريم و براي اداره منطقي جامعه به اين نوع نگاه محتاج ترهستيم . به اعتقاد بزرگان در بوستان روحانيت ما سروي به اعتدال قامت مطهري نروييده است. اين اعتدال او ناشي از تعقل اوست و اين اعتدال را از او بياموزيم.

8- اصطلاح آسيب شناسي ديني يك اصطلاح جديد در حوزه انديشه ديني است شايد بتوان مدعي شد كه استاد مطهري اولين كسي بود كه اين واژه را وارد حوزه انديشه ديني كرد و در آثار خود از آن بهره برد (احياء تفكر اساسي ص 32) يعني شناخت آسيب ها و اشكالاتي كه بر اعتقاد و باور ديني و يا آگاهي و معرفت ديني و يا عملي در رفتار جامعه ديني وارد مي شود و يا ممكن است كه وارد شود از اين منظر بخش اعظمي از تلاش هاي علمي استاد مربوط به آسيب شناسي ديني است زيرا فعاليت هايشان در جهت شناسايي و ترميم آسيب ها و دفع شبهات وارد بر دين، باورهاي ديني، معرفت ديني و دينداري بود.

به روان تابناک او و همه عالمان عامل تاريخ کهن اين مرزوبوم صلواتي به تکريم مي‌فرستيم و در هفته بزرگداشت مقام معلّم ، خالصانه‌ترين دعاها را بدرقه مردان و زناني مي‌کنيم که همه پيشرفتهاي بشر در همه اعصار مديون همّت و تلاش آنان است.

جمعه : 10 / 2 / 1395- 21 رجب 1437- 29 آوريل 2016