امام هادی(ع)، الگوی زیست انسانی در عصر خفقان و آشوب جهانی

اسدالله افشار

اشاره

سوم رجب سالروز شهادت مظلومانه دهمین پیشوای شیعیان امام هادی (ع) است. دهمین حجت خداوند امام علی النقی مشهور به امام هادی (ع) نیمه ذی الحجه سال ۲۱۲ هجری قمری در مدینه به دنیا آمد این امام بزرگوار در سن هشت سالگی پس از شهادت پدر بزرگوارشان به امامت رسیدند. پیشوایی که خورشید نورانی امامتش سی و چهار سال تابید تا با نگاه ولایی اش، هادیِ دینِ حق شود.امام هادی (ع) سوم رجب در سامرا به شهادت رسید، پس از ۳۴ سال امامت، در سن ۴۱ سالگی در سومین روز از ماه رجب سال ۲۵۴ هجری قمری در سامرا به شهادت رسیدند. از امام هادی (ع) چندین دعا و زیارت نامه برجای مانده که از مشهورترین آنها زیارت جامعه کبیره است که در آن به فضائل اهل بیت و امامان معصوم (ع) پرداخته است. از دیگر زیارت برجای مانده از امام هادی (ع) زیارت غدیر است. در سوگ امامی ایستاده‌ایم که «هدایت» را نه در خطابه‌های پرشور، که در زیستنِ مسئولانه زیر سایه استبداد معنا کرد. اجازه دهید بحث یادداشت امروز را در شأن امام هادی(ع) آغاز کنم و سپس به تحلیل جامعه‌شناختی پیونددهنده‌ی زمانه‌ی ایشان و جهان معاصر بپردازم؛ تحلیلی که بتواند به‌راستی الگویی برای زیست انسانیِ مادی ـ معنوی امروز باشد.

آموزه های امام هادی (ع) و آثار آن تا عصر غیبت

سوم رجب، سالروز شهادت امام هادی(ع)، یادآور امامی است که هدایت را نه در هیجان سیاسی، بلکه در عقلانیت مقاوم معنا کرد. امامی که در شدیدترین فضای امنیتی خلافت عباسی، بدون سازش با ستم و بدون افتادن در دام خشونت کور، راه زیست انسانی را به جامعه آموخت.

سوم رجب، یادآور شهادت امامی است که بیش از هر چیز، هدایت خاموش اما عمیق را به تاریخ آموخت. امام هادی علیه‌السلام نه در میدان‌های آشکار نبرد، که در دل تاریک‌ترین دوران سرکوب اندیشه و ایمان، راه انسان را روشن نگاه داشت.

دوران امام هادی(ع) دوره استبداد دینی‌نما بود؛ قدرتی که با تخریب مرقد امام حسین(ع)، خریدن شاعران درباری و غارت بیت‌المال، می‌کوشید حقیقت را دفن کند. اما امام هادی(ع) نشان داد که اقتدار معنویِ مستقل، خطرناک‌تر از هر قیام نظامی برای طاغوت‌هاست.

او امامی است که امامتش با کنترل امنیتی، فقر تحمیلی، تخریب مقدسات، تحقیرعلویان و مهندسی فرهنگیِ قدرت گره خورد؛ اما در همین شرایط، موفق شد شبکه‌ای از آگاهی، اخلاق، عقلانیت دینی و مقاومت آرام را بنیان نهد که اثر آن تا عصر غیبت و تا امروز امتداد یافته است.

او با تقویت آگاهی، شبکه‌سازی اجتماعی، تبیین علمی امامت و مبارزه با انحراف، جامعه‌ای مقاوم ساخت؛ جامعه‌ای که بتواند بدون حضور ظاهری امام نیز زنده بماند. این همان الگویی است که امروز جهانِ گرفتار سلطه رسانه، فقر تحمیلی و تحریف حقیقت به آن نیاز دارد.

۱ ) ساخت قدرت در عصر امام هادی(ع): استبداد عریان با نقاب دین

حکومت عباسی در عصر متوکل نمونه بارز «سلطه ترکیبی» بود: سلطه سیاسی + سلطه اقتصادی + سلطه نمادین (فرهنگی).

از منظرجامعه‌شناسی سیاسی، دوران متوکل و خلفای هم‌عصر امام هادی(ع) نمونه‌ی کلاسیک استبداد دینی‌نما است؛ حکومتی که:

• مشروعیت خود را نه از رضایت مردم، بلکه از زور، سرکوب و جعل روایت دینی می‌گرفت؛
• بیت‌المال را به ابزار اشرافیت، عیاشی و تولید فرهنگ درباری بدل کرده بود؛
• با تخریب مرقد امام حسین(ع)، می‌کوشید حافظه تاریخی مقاومت را نابود کند؛
• و با شاعران مزدبگیر، «تحریف نمادین» را جایگزین حقیقت می‌کرد.

این ساخت قدرت، از محبوبیت اجتماعی امام هادی(ع) بیش از هر شورش مسلحانه‌ای هراس داشت؛ زیرا می‌دانست اقتدار معنویِ مستقل، خطرناک‌تر از هر شمشیر است.

۲)کنش امام هادی(ع): مقاومت فرهنگی به جای تقابل هیجانی

امام هادی(ع) به‌خوبی شرایط زمانه را می‌شناخت. ازاین رو، راهبردایشان نه قیام آشکار، بلکه مقاومت هوشمندانه و تمدن‌ساز بود:

الف) تثبیت مرجعیت علمی و اخلاقی

در جامعه‌ای که حکومت می‌کوشید مرجعیت دینی را مصادره کند، امام با مناظره، پاسخ‌های علمی و تبیین عقلانی دین، نشان داد که دانشِ رها از قدرت، بزرگ‌ترین تهدید برای استبداد است.

ب) تقویت شبکه اجتماعی شیعه (سازمان وکالت)

از نگاه جامعه‌شناسی، امام هادی(ع) بنیان‌گذار نوعی جامعه مقاومِ غیرمتمرکز بود؛ شبکه‌ای که بدون نیاز به حضور فیزیکی امام، اندیشه، هویت و انسجام را حفظ می‌کرد. این الگو، مقدمه‌ای عملی برای عصر غیبت بود.

ج) مبارزه با انحراف، نه با مردم

امام هرگز جامعه را طرد نکرد، بلکه انحرافات فکری، غلو، تحجر و دین‌فروشی را هدف گرفت. این رویکرد، نمونه‌ای درخشان از نقد قدرت بدون نفی جامعه است.

۳) جامعه‌شناسی زیارت جامعه کبیره: مانیفست انسانِ هدایت‌شده

زیارت جامعه کبیره صرفاً یک متن عبادی نیست؛ بلکه از منظر جامعه‌شناسی دین، بیانیه‌ای تمدنی است که:

• امام را محور عدالت، عقلانیت، اخلاق و معنویت معرفی می‌کند؛
• دین را از سطح مناسک فردی به سطح نظام معنابخش اجتماعی ارتقا می‌دهد؛
• و به انسان می‌آموزد که زیست دینی، بدون مسئولیت اجتماعی، ناقص است.

این زیارت، پاسخی عمیق به بحران معنا در هر عصر، از سامرای قرن سوم تا جهان پرآشوب امروز است.

۴)پیوند با جهان معاصر: ما و متوکل‌های مدرن

جهان امروز، اگرچه ظواهر مدرن دارد، اما از بسیاری جهات شبیه عصر امام هادی(ع) است:

• قدرت‌های مسلط جهانی با رسانه، تحریم، فقرسازی و تحریف حقیقت، همان نقش متوکل را ایفا می‌کنند؛
• دین و اخلاق یا به ابزار توجیه قدرت تبدیل می‌شود یا به حاشیه رانده می‌شود؛
• انسان معاصر، میان مصرف‌زدگی مادی و خلأ معنوی سرگردان است.

در چنین جهانی، الگوی امام هادی(ع) به ما می‌آموزد:

• نه سازش با ظلم، نه هیجان بی‌عقل
• ساختن انسان آگاه، پیش‌نیاز اصلاح جامعه
• معنویتِ اجتماعی، نه معنویتِ منزوی
• مقاومت فرهنگی، مقدمه رهایی سیاسی

۵) الگوی زیست انسانی از نگاه امام هادی(ع)

اگر بخواهیم پیام امام هادی(ع) را به زبان امروز ترجمه کنیم، به الگویی می‌رسیم که در آن:

• ماده و معنا در تقابل نیستند؛ بلکه معنا، جهت‌دهنده ماده است؛
• انسان، هم مسئول معیشت است و هم متعهد به اخلاق؛
• دینداری، آگاهی می‌آفریند نه اطاعت کور؛
• و جامعه سالم، از شبکه‌های آگاه و مستقل شکل می‌گیرد، نه از توده‌های خاموش.

۶) امام هادی(ع)، امام آینده

امام هادی علیه‌السلام امامِ دوران گذار است؛ گذار از حضور به غیبت، از شورش به شعور، از قدرت عریان به هدایت عمیق.

• او به ما آموخت که :
• می‌توان در اوج محاصره، آزاد زیست؛
• می‌توان در دل تاریکی، چراغ عقل و اخلاق برافروخت؛
• می توان دریافت دینداری، فرار از مسئولیت نیست؛
• می توان گفت معنویت، بی‌عدالت اجتماعی ناقص است؛
• و می‌توان جهانی انسانی‌تر ساخت، بی‌آنکه به ستم تن داد یا انسان را فراموش کرد.

در این معنا، امام هادی(ع) فقط امام قرن سوم نیست؛ او امامِ انسانِ معاصرِ خسته از خشونت و تشنه معناست.

و انسانِ آزاد، حتی در بند، می‌تواند جامعه را نجات دهد.

جان کلام این که؛

1- امام هادی(ع) امامِ «زیستنِ درست در زمانه نادرست» است.

2-الگویی است که می‌تواند جهان امروز را از بن‌بست خشونت، بی‌معنایی و سلطه عبور دهد.

3- امام هادی(ع) به ما نیاموخت فقط گریه کنیم؛ به ما آموخت چگونه زندگی کنیم.

4-او در سامرا، زیر چشم مأموران، آزادترین انسان زمانه بود؛

چون به ظلم «نه» گفت،

چون دین را نفروخت،

چون انسان را تحقیر نکرد.

5-امام هادی(ع) به ما گفت:

اگر نمی‌توانی شمشیر بزنی، شعور بساز؛

اگر نمی‌توانی فریاد بزنی، شبکه آگاهی بساز؛

اگر قدرت نداری، اخلاق را حفظ کن.

6- امروز که جهان پر از متوکل‌های مدرن است، امام هادی(ع) به ما یاد می‌دهد:

انسانِ مؤمن، نه منفعل است، نه خشونت‌طلب؛ بلکه آگاه، مقاوم و مسئول است.

چهارشنبه: 3 / 10 / 1404- 3 رجب 1447- 24 دسامبر 2025

چاپ در پایگاه خبری تحلیلی نیک رو: چهارشنبه 3 / 10 / 1404- 21 : 10– شناسه: ۱۱۵657

لینک کوتاه: 115657/ https://www.nikru.ir/p

یکم)منابع فارسی

1-ابن شهرآشوب، محمد بن علی

مناقب آل أبی‌طالب. قم: انتشارات علامه، ۱۴۱۷ق.

2- ابن‌خلدون، عبدالرحمن

مقدمه ابن‌خلدون. ترجمه محمد پروین گنابادی. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۹۳.

3- اربلی، علی بن عیسی

کشف الغمة فی معرفة الأئمة. قم: انتشارات رضی، ۱۴۰۵ق.

4-امین، سید محسن

اعیان الشیعة. بیروت: دارالتعارف، ۱۴۰۳ق.

5- پیشوایی، مهدی

سیره پیشوایان. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، ۱۴۰۹ق.

6- جعفریان، رسول

حیات فکری و سیاسی امامان شیعه. قم: نشر علم، ۱۳۸۱.

7- حسینی، سید جعفر شهیدی

زندگانی امام هادی(ع). تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۸.

8- دلشاد تهرانی، مصطفی

سیره سیاسی امامان شیعه. تهران: مؤسسه فرهنگی نشر سرور، ۱۳۸۶.

9- صفری فروشانی، نعمت‌الله

نقش ائمه اطهار(ع) در احیای دین. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۰.

10-شیخ مفید، محمد بن محمد

الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد. قم: کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.

دوم) منابع عربی کلاسیک و پژوهشی

1-الطبرسی، فضل بن حسن

إعلام الوری بأعلام الهدی. قم: مؤسسة آل‌البیت(ع)، ۱۴۱۷ق.

2-الطبری، محمد بن جریر

تاریخ الأمم و الملوک. بیروت: دارالتراث، ۱۴۰۹ق.

3-الکلینی، محمد بن یعقوب

الکافی. تهران: دارالکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.

4-المسعودی، علی بن حسین

مروج الذهب و معادن الجوهر. بیروت: دارالهجرة، ۱۴۰۸ق.

5-الیعقوبی، احمد بن ابی‌یعقوب

تاریخ الیعقوبی. بیروت: دارصادر، ۱۴۰۵ق.

سوم)منابع تحلیلی ـ جامعه‌شناختی و بین‌رشته‌ای

1- برگر، پیتر ال.

ساخت اجتماعی واقعیت. ترجمه محمدرضا نیکفر. تهران: نشر مرکز، ۱۳۹۱.

2-فوکو، میشل

قدرت/دانش. ترجمه نیکو سرخوش و افشین جهاندیده. تهران: نشر نی، ۱۳۹۲.

3-گیدنز، آنتونی

جامعه‌شناسی. ترجمه منوچهر صبوری. تهران: نشر نی، ۱۳۹۶.

4-کاستلز، مانوئل

قدرت ارتباطات. ترجمه حسن چاوشیان. تهران: نشر نی، ۱۳۹۴.

5-وبر، ماکس

اقتصاد و جامعه. ترجمه عباس منوچهری. تهران: نشر نی، ۱۳۹۲.

چهارم)منابع تخصصی درباره سازمان وکالت و عصر غیبت

1-جعفریان، رسول

سازمان وکالت و نقش آن در عصر ائمه(ع). قم: نشر علم، ۱۳۸۲.

2-مدرسی طباطبایی، حسین

مکتب در فرآیند تکامل. ترجمه هاشم ایزدپناه. تهران: نشر کویر، ۱۳۷۴.

3- مطهری، مرتضی

امامت و رهبری. تهران: صدرا، ۱۳۸۷.