نقشه ترامپ از تهدیدهای ونزوئلا دقیقاً چیست؟
بررسی اهداف راهبردی ترامپ نسبت به ونزوئلا
اسدالله افشار
این پرسش که «نقشه ترامپ از تهدیدهای ونزوئلا دقیقاً چیست؟» در عمل به دو پرسش وابسته میشود: ۱) ترامپ (چه در دوره نخست ریاستجمهوری و چه در دوره فعلی و بهعنوان بازیگر سیاست خارجی ایالات متحده) چه اهداف راهبردیای نسبت به ونزوئلا دنبال کرده؛ و ۲) ابزارها و سازوکارهایی که او یا دستگاههای وابستهاش برای تحقق آن اهداف بهکار گرفتهاند چه بودهاند. پاسخ نیازمند بررسی همزمان اهداف سیاسی ـ ایدئولوژیک، محاسبات اقتصادی (بویژه نفت)، امنیت منطقهای، و منافع انتخاباتی داخلی است. در این نوشتار ابتدا چارچوب تحلیلی و روش را میگویم، سپس در پنج محور عمده (اهداف، ابزارها، پیامدهای منطقهای و بینالمللی، جنبههای حقوقی-اخلاقی، و سناریوهای محتمل) تحلیل میکنم.
روش و منابع
این تحلیل بر اساس مطالعه اسناد رسمی دولت آمریکا و کنگره، پوشش خبری معتبر بینالمللی و تحلیلهای پژوهشی شکل گرفته است. نکات کلیدی که بیشترین بار استدلالی را دارند با ارجاع به منابع خبررسانی و اسناد پژوهشی همراه شدهاند. برای مثال: اعلام رسمی حمایت آمریکا از «خوان گوایدو» و گسترش تحریمها علیه PDVSA؛ تهدیدهای «گزینه نظامی» مطرحشده در سخنان ترامپ؛ و رخدادها و تصمیمات مربوط به سالهای 2017–2025.
۱ — اهداف راهبردی
این بخش هدفهای بنیادینی را که معمولا در سطح استراتژیک موجب شکلگیری «نقشه» میشوند تشریح میکند: تغییر رژیم یا تضعیف دولت حاکم، تضعیف رقبا (روسیه/چین/ایران/کوبا)، بازپسگیری منابع اقتصادی، و همزمان بهرهبرداری سیاسی-انتخاباتی داخلی.
تحلیل
- تغییر رفتار یا رژیمچنج: در سطح رسمی، اهداف ترامپ در قبال ونزوئلا به فشارحداکثری بررژیم «نیکلاس مادورو» برای تضعیف یا تغییرآن متمرکز بود - از طریق به رسمیت شناخته شدن «خوان گوایدو» به عنوان «رئیسجمهور موقت» و اعمال تحریمهای اقتصادی و مالی. این اقدام نشاندهنده هدف آشکار مهار و تضعیف مشروعیت دولت مادورو بود.
- خنثیسازی نفوذ رقبای خارجی: ونزوئلا عرصه نفوذ روسیه، چین و خصوصاً کوبا و ایران بوده است؛ فشار بر مادورو بهعنوان راهی برای کاهش آن نفوذ تحلیل میشود.
- منافع اقتصادی (نفت و داراییها): هدفگذاری روی PDVSA (شرکت ملی نفت) در عمل شیوهای برای بریدن منابع درآمدی دولت ونزوئلا و تحت فشار گذاشتن اقتصادی آن بود. تحریم بخش نفتی سیاستی راهبردی برای افزایش هزینه بقای رژیم است.
- اهداف سیاسی-انتخاباتی داخلی: مواضع «قوی» دربرابردولتهای متهم به«پوپولیسم» برای مصرف داخلی درایالاتی باجمعیت امثالِ «فلوریدا» یا پایگاههای حساس انتخاباتی ــ همواره بخشی ازمحاسبات بازیگران آمریکایی است.
۲-ابزارها و اهرمها
این بخش ابزارهای دیپلماتیک، اقتصادی، اطلاعاتی و نظامی که در زرادخانه ترامپ برای مقابله با ونزوئلا بهکار رفت را فهرست و تحلیل میکند.
تحلیل
- تحریمهای اقتصادی و هدفگیری: PDVSAکی از متمایزترین ابزارها، گسترش تحریمها بهویژه علیه PDVSA و نهادهای مالی مرتبط بود که عملاً درآمدهای نفتی را نشانه گرفت ودست دولت را درتأمین منابع داخلی بست. این خطمشی هم فشارداخلی برحکومت ایجاد میکرد و هم خواستارقطع منابع مالیِ ابزارهای سرکوب داخلی شد.
- دست support سیاسی و دیپلماتیک به اپوزیسیون (بهرسمیتشناسی گوایدو):آمریکا تحت ترامپ گوایدو را بهعنوان رئیسجمهور موقت شناخت؛ این اقدام ابزار مشروعیتبخشی به اپوزیسیون و تضعیف بینالمللی رژیم مادورو بود.
- تهدید نظامی و بازنمایی «همه گزینهها روی میز»: ترامپ و برخی مقامها در شرایطی (بویژه 2017–2019) صراحتاً از«گزینه نظامی»سخن گفتند واین جمله بهعنوان یک اهرم فشارروانی و دیپلماتیک علیه مادورو عمل کرد — هرچند در عمل، مداخله نظامی گسترده از حمایت متحدان و کنگره برخوردار نشد.
- اقدامات نظامی-امنیتی منطقهای وعملیات مرزی: دردورههای دیگرِ سیاستگذاری(و گزارشهای 2025) حضور نیرویی و گردآوری ناوگان در کارائیب و عملیات علیه قایقهای متهم به تبدیل شدن به کانالهای قاچاق/تهدید، نشاندهنده بهکارگیریِ ابزار نظامی ـ امنیتی برای اهداف ضدّ قاچاق و فشار منطقهای نیز هست. این فعالیتها ظرف 2024–2025 نیز تشدید شدهاند.
- مکانیسمهای مهاجرتی/بازگردانی: سیاستهای مهاجرتی و لغو وضعیتهای حمایتی (مثلاً TPS برای ونزوئلاییها) و توافقات یا ادعا درباره بازپذیرش مهاجران از سوی دولت ونزوئلا یا همکاری برای بازگرداندن شهروندان، بخشی از اهرم فشاری است که در سالهای پس از آن نیز کاربرد یافته است.
۳ — ارزیابی اثربخشی ابزارها و پیامدهای کوتاهمدت
بررسی میکنیم کدام ابزارها به نتایج موردنظر نزدیک شدند، و کدام یک پیامدهای نامطلوب یا برآیندهای جانبی داشتند.
تحلیل
- تحریمها: تأثیر اقتصادی قابلتوجه اما نامقطعی در تغییر رژیم — تحریمهای نفتی و مالی توانستند فشار اقتصادی شدیدی تولید کنند، اما تجربه نشان داده که تحریمِ تنها معمولاً منجر به فروپاشی سریع رژیمهای استبدادی نمیشود؛ در عوض هزینههای انسانیِ قابلتوجهی بر شهروندان تحمیل شده و احتمال بقا با اتکا به شبکههای داخلی و شرکای خارجی (مثل روسیه/چین/ایران) افزایش مییابد. این نکته در مطالعات و گزارشهای تحلیلی بارها مورد توجه قرار گرفته است.
- فشار دیپلماتیک و مشروعیتبخشی به اپوزیسیون: حد وسطِ نتایج — بهرسمیتشناسی گوایدو و همراهی چند کشورغربی، امکان کنشگری سیاسی ودیپلماتیک اپوزیسیون را افزایش داد؛ اما اپوزیسیون نتوانست پایه نهادی و اجرایی کافی برای تصاحب قدرت ایجاد کند. این مسأله به نامنسجمبودن اپوزیسیون و حمایت محدود متحدان بینالمللی نیز بازمیگردد.
- تهدید نظامی: ابزار بازدارنده اما خطرناک — بیان و اشاره به گزینه نظامی کارآمدی روانی و سیاسی دارد، اما تهدید مستقیم میتواند منطقه را دگرگون کند و متحدان آمریکا را دچار تردید سازد؛ از سوی دیگر، فقدان اجماع داخلی و بینالمللی مانع از اجرای اقدام نظامی تمامعیار شد.
۴ — پیامدهای منطقهای و بینالمللی
ناخواستهها و تأثیرات فرامنطقهایِ این سیاستها روی همسایگان، بازیگران جهانی و نظم منطقهای.
تحلیل
- قطببندی منطقهای و بازگشت نفوذ رقبای آمریکا: فشار آمریکا بر ونزوئلا موجب شده روسیه و چین بهصورت هدفمند در این کشور و منطقه حضور بیشتری داشته باشند (تسلیحات، سرمایهگذاری، حمایت سیاسی) تا خلأ ناشی از کاهش روابط با واشینگتن را پر کنند. اینجا نتیجه استراتژیکِ عکسِ موردنظرِ آمریکا است (یعنی کاهش نفوذ رقبای خارجی رخ نداد یا محدود بود).
- بیثباتی منطقهای و موج مهاجرت: تحریمها و فشار اقتصادی موجهای مهاجرت را تشدید کرده که بر کشورهای همسایه (کلمبیا، برزیل، پرو) فشار آورد و مسائل امنیتی و اقتصادی جدیدی پدید آورد.
- پیامد برای حقوق بشر و اهمال در راهحلهای انسانمحور: کاهش درآمد دولت و انسداد اقتصادی میتواند خدمات عمومی و بهتبع آن وضعیت حقوق بشر را بدتر کند؛ در عین حال تحریمها بهعنوان فشارِ بیرونی خود باعث منازعه حقوقی و اخلاقی شد که در سطح بینالملل بحثبرانگیز شده است.
۵ — ابعاد حقوقی، اخلاقی و معیارهای مشروعیت
آیا اقدامات ترامپ از منظر حقوق بینالملل و معیارهای اخلاقی قابل توجیهاند؟ این بخش به ارزیابی حقوقی و اخلاقی میپردازد.
تحلیل
- حقوق بینالملل و مداخله: مداخله نظامیِ مستقیم یا تحت حمایت از کودتاها مستلزم توجیه حقوقی قوی (مثلاً دعوت رسمی یا حق دفاع جمعی) است. "بهروی میز گذاشتن" گزینه نظامی، حتی اگر اجرا نشود، میتواند بهعنوان فشارغیرقانونی درمنظربرخی صاحبنظران تلقی شود.(همین دلیل بود که متحدان و اعضای کنگره غالبا مقاومت نشان دادند).
- تحریمها و حقوق بشر: تحریمهای هدفمند علیه نخبگان سیاسی معمولاً مشروعیت بیشتری دارند، اما زمانیکه دامنه تحریمها گسترده میشود و به معیشت مردم صدمه میزند، از منظر اخلاقی محل نقد است؛ پژوهشها هشدار دادهاند که هزینه انسانیِ تحریمها نباید نادیده گرفته شود.
۶ — سناریوهای محتمل و پیامدها
بر اساس سازوکارها و اهداف، چند سناریوی محتمل آینده را در ذیل بررسی میکنیم:
سناریو ۱ ) «فشار مداوم تا تخلیه تدریجی قدرت»
ادامه فشار اقتصادی و دیپلماتیک ممکن است باعث فرسایش تدریجی رژیم شود، اما احتمال اینکه رژیم بهسرعت سقوط کند پایین است؛ توأمان هزینه انسانی بالا خواهد بود.
سناریو ۲ ) «تشدید نظامی محدود منطقهای»
تشکیل ناوگان و عملیات علیه اهداف مشخص (مثلاً علیه کانالهای قاچاق یا هستههای نظامی/لجستیکی) رخ داده یا میتواند رخ دهد؛ این سناریو بهخاطر ریسک تبدیلشدن به درگیری فراگیر برای آمریکا و همسایگان پرهزینه است. گزارشهای 2025 از تجمع نیرویی در کارائیب نشاندهنده چنین احتمالهاییاند.
سناریو ۳ ) «دیالوگ و توافقات محدود منطقهای»
هرچند کمتر محتمل در شرایط تنش بالا، بازگشت به کانالهای دیپلماتیک و راهحلهای میانجیگرانه (مثلاً توافقهای جزئی درباره تبادل زندانیان یا کمکهای بشری) میتواند فضا را کاهش دهد — همان کاری که در برخی موارد از طریق میانجی گری ها انجام شده است.
۷ — جمعبندی و راهکارهای سیاستی پیشنهادی
- ترکیب فشار قابلهدف با ضمانتهای انسانی: تحریمها باید بهگونهای بازنگری شوند که کمترین آسیب را به مردم برسانند (استثناءهای بشردوستانه، کانالهای دارویی و غذایی روشن و قابلپایش).
- اولویتبخشی به راهحلهای دیپلماتیک و منطقهای با مشارکت بازیگران محلی: فشار صرف بدون جایگزین سیاسی داخلی قابلاتکاء، احتمال موفقیت کمتری دارد.
- اهمیت شفافیت و اجماع بینالمللی پیش از هر گزینه نظامی: تهدید نظامی بدون اجماع میتواند هزینههای بالا و بازتاب نامطلوب بینالمللی داشته باشد.
- نظارت بر پیامدهای انسانی و بازنگری سیاستهای مهاجرتی: سیاستهای مهاجرتی و بازگردانی میتواند بهعنوان اهرمی خطرناک و پیامدزا مورد استفاده قرار گیرد؛ شفافیت حقوقی و انسانی لازم است.
یکشنبه: ۴ / ۰۸ / ۱۴۰۴- ۴ جمادی الاول ۱۴۴۷- ۲۶ اکتبر ۲۰۲۵
چاپ در پایگاه خبری تحلیلی نیک رو: یکشنبه 4 / 08 / 1404- 06 : 22– شناسه: ۱۱۴۰۸۷
لینک کوتاه: 4087 https://www.nikru.ir/p/11
منابع
۱- گزارشها و اطلاعیههای وزارتخارجه و خزانهداری آمریکا درباره تحریمهای ونزوئلا.
۲-گزارش مرکز پژوهشی کنگره (CRS) درباره روابط ایالات متحده و ونزوئلا.
۳-پوشش خبری و تحلیلها:( The Guardian 2017 ):(2019، The New Yorker و Al Jazeera (مقالات تحلیلی و گزارشهای 2024–2025.
۴-گزارشهای خبری 2025 درباره تجمع نیرویی و تحرکات مهاجرتی/دیپلماتیک.
