فتح قله پیروزی با عبور از جاده وحدت

اسدالله افشار

مهم‌ترین نیاز امت اسلامی برای نقش‌آفرینی و دستیابی به جایگاه رفیع در هندسه جدید قدرت را اتحاد و انسجام باید بدانیم و تحقق این مهم با توجه به جایگاه بسیار مهم فرزانگان و خواص و جوانان روشن‌بینِ دنیای اسلام برای تحقق این مهم،‌ شدنی است به شرط تلاش عملی و ایستادگی در مقابل سختی‌ها و فشارها. از نگاه رهبر معظم انقلاب؛ مشکلات و سختی‌های دنیای اسلام علل متعددی دارد اما یکی از مهم‌ترین این علت‌ها، تفرقه و جدایی مسلمانان از یکدیگر است و قطعا نتیجه‌ قهری تفرقه وجدایی «ذلت» و«دوری از عزت»می باشد.

امت اسلام اکنون ازدو گونه اختلاف رنج مى برد که وحدتش را تباه وانسجامش را سست وکلمه اش را پراکنده کرده است.آن دوگونه اختلاف عبارتند از:

1. اختلاف منافع وهراس هاى سیاسى برآمده ازعوامل جذب ودفع منطقه اى وبین المللى ودرمتن آن، نفوذ نیروهاى بیگانه غیرمسلمان (آمریکا واروپا)درجهان اسلام. این گونه ازاختلافات میان کشورهاى اسلامى با یکدیگر و میان مجموعه هایى از کشورها با یکدیگر نیز وجود دارد.

2. اختلاف مذاهب درسطح عقیدتى و فقهى؛ و این گونه اختلافات درداخل هرکشورى، در رابطه شهروندى میان شهروندان با یکدیگرو در رابطه گروهى از شهروندان که مذهبشان متفاوت ازمذهب رسمى دولت است، بادولت نمود مى یابد.

از دل اختلافات وتبعیض درروابط شهروندان - با مذاهب متفاوت- احساس طردشدگى ودورافتادگى زاده مى شود و از دل اختلافات ناشى از رابطه تبعیض آمیز[قدرت سیاسى، احساس ستمدیدگى سیاسى و محرومیت از روند توسعه و مشارکت پدید مى آید. به نظرمى رسد که سازمان هایى مانند سازمان کنفرانس اسلامى و سازمان هایى کوچک تر در مناطق مختلف جهان اسلام، که همگى دولتى هستند و در رفع اختلافات مذهبى میان کشورها تلاش مى کنند، اما گروه هایى مدنى که به این امر اهتمام داشته باشند وجود ندارند.

اما سطح دوم ازاین اختلافات، ازآغاز نوزایى جدید وفروپاشى نظام عثمانى،محوراهتمام رهبران آگاه فکرى - مانند سید جمال- بوده است.درآغاز، تلاش هاى فردى از رهگذر بیانیه ها و مباحث متفکران و فقیهان به راه افتاد و در ادامه،کنفرانس اول قدس درسال 1931 برگزارشد که وحدت از محورهاى اصلى آن بود و سپس نهادى ویژه این قضیه تأسیس شد که همان دارالتقریب بود که گروهى از فقها و محققان نخبه شیعه و سنى و با حمایت الازهر و مرجع بزرگ دینى شیعه،آقاى بروجردى درقاهره آن را تشکیل دادند. دراین مرحله مرحوم حسن البنا هم روابطى صمیمانه باعلما ومتفکران شیعه راپى ریزى کرد.[1]

گفتمان وحدت درعقیده وشریعت

مبانى تأسیسى اسلام بروحدت امت درحوزه اندیشه و عقیده و عمل و رفتار تأکید دارد. درحوزه عقیده، امت اسلام، برمبناى قاعده توحید درجهان بینى و عقیده شکل گرفت و از این رو وابستگى و گرایش و دلبستگى و موضع ورفتارى واحد دارد.

درآیات متعددى از قرآن کریم این حقیقت بیان شده و مسلمانان به رعایت مقتضیات آن دعوت شده اند، مانند آیه "واعتصموا بحبل الله جمیعاً ولاتفرقوا "( آل عمران /30) که مؤمنان را به چنگ زدن به ریسمان الهى دعوت مى کند و آیه 105 آل عمران که به مسلمانان سفارش مى کند مبادا مانند کسانى شوند که پراکنده و متفرق شدند و پس از آن که آیات روشن را دریافت کردند، اختلاف ورزیدند و به جان هم افتادند. ازاین دست آیات کم نیست.

گذشته ازمرحله عقیدتى،در مرحله عمل هم خطاب هاى عملى اى در قرآن وجود دارد که اقتضاى وحدت مسلمانان رادارد؛ مانندآیه «واعدولهم ما استطعتم من قوه» (انفال/ 60) این آیه از مسلمانان مى خواهد تا هرچه قدرت و ساز و برگ دارند، در مقابل دشمنان فراهم سازند و یکى از مهم ترین و برزگ ترین مظاهرقدرت، وحدت است. طبیعى است که امت اسلامى،اگرخود پراکنده و متشتت و متفرق باشد، قدرت نظامى اش هم کارآیى نخوهد داشت.

در بخش دیگر از آیات قرآن، مسلمانان ازاختلاف مواضع در مسائل حیاتى و سرنوشت سازمنع شده اند. اما این امر با اصول شورا و تعدد نظرگاه ها منافات ندارد. اما در سطح عملى باید موضعى واحد داشت. ازاین مرحله که بگذریم، درصورت بروز اختلاف هم، تدابیرى اندیشیده شده است.

درپاره اى ازآیات قرآن، فرض بروزاختلاف تا حد قتل هم پیش بینى شده است. آیه 9 سوره حجرات،ازمسلمانان مى خواهد تا در صورتى که میان دوطائفه و گروه از مؤمنان اختلاف افتاد، میان آنان مصالحه بیفکنند.[2]

وحدت؛به رسمیت شناختن یاهضم

وحدت، گاه بر مبناى آگاهى حقیقى به وحدت و تلاش براى تقریب است و گاه بر مبناى دعوت دیگرى به حذف خویش و از دست دادن هویت مذهبى و گاه برمبناى به رسمیت شناختن دیگرى.

واقعیت این است که دعوت دیگرى به از دست دادن هویت مذهبى خویش، دعوت به وحدت نیست و چنین وحدتى مطلقاً تحقق نمى یابد؛ یعنى تقریب و نزدیکى اى به این روش تحقق نمى یابد. مهم، به رسمیت شناختن دیگرى است و به رسمیت شناختن خصوصیت و اسلامیت آن؛ و این همان روشى است که درتقریب میان مذاهب وابسته به خط مکتب کلامى اشعرى- که مذاهب اهل سنت نامیده مى شوند- وجود دارد و باید بررابطه میان این مذاهب و دیگر مذاهب اسلامى غیراشعرى، همین وضع حاکم شود. این هدف، یکى از اهداف بزرگى است که باید مورد توجه مشتاقان اجماع اسلامى فراگیرقرارگیرد.

از سوى دیگرملاحظه مى کنیم که سدها وموانع فرهنگى ومعرفتى یاآموزشى اى که یک مذهب رادر مقابل مذهب دیگرقرارمى دهد،درحال برداشته شدن است ودایره انزواى فرهنگى درحال شکستن و ویرانى است. بسیارخوشوقتم که ملاحظه مى کنیم ارتباط فرهنگى وفکرى وتبادل اندیشه وآگاهى میان رهبران فکرى وفقهى همه مذاهب درحال رشد وتکامل است واین رویکرد درستى است که به تعمیق احساس وحدت واحساس تعلق به امتى واحد مى انجامد واحساس بریدگى و گسست راازبین مى برد.[3]

نقش خواص و علمای برجسته فرق اسلامی درایجاد وحدت

نقش خواص و علمای برجسته فرق اسلامی درایجاد وحدت وانسجام اسلامی بسیارحساس وحیاتی است.دراین عصر فردی که بیش ازهمه برضرورت اتحاد و وحدت اصرارورزید و کل وجود خود و کل حکومت اسلامی را با تمام توان آن، درخدمت اسلام و مسلمانان قرارداد، حضرت امام خمینی(ره) است. نقش امام راحل(ره) دراین عرصه نظیرندارد. در باره وحدت و اهمیت آن صدها سخنرانی وصدها کلام ازامام راحل(ره) وجود دارد. وی دریک جا این‌چنین سخن می‌گوید:

"ما برای دفاع ازاسلام وممالک اسلامی واستقلال اسلامی درهر حال مهیا هستیم. برنامه ما که برنامه اسلام است، وحدت کلمه مسلمین است، اتحاد ممالک اسلامی است. برادری با جمیع فرق مسلمین است درتمام نقاط عالم، هم‌پیمانی باتمامی دول اسلامی است درسراسرجهان، مقابل صهیونیست، مقابل اسرائیل، مقابل دول استعمار طلب مقابل کسانی که ذخایراین ملت فقیر را به رایگان می‌برند و ملت بدبخت در آتش فقر و بیکاری و بینوایی می‌سوزد. درحضور چهره‌های رنگ پریده ازگرسنگی و بینوایی، دائماً دولت ها دم ازترقی وپیشرفت های اقتصادی می‌زنند، این حقایق تلخ مارا به تنگ آورده، علمای اسلام را رنج می‌دهد،اگراینها ارتجاع سیاه است، بگذارما مرتجع باشیم".[4]

مقام معظم رهبري،حضرت آیت‌الله خامنه‌ای (مدظله‌العالی) هم سال86 را به نام «وحدت ملی و انسجام اسلامی» نامگذاری کرده بودند. بیانات ایشان درهرجا راهگشای مسلمانان است. وی درباره وحدت فرموده است:

"ما در مسئله وحدت، جدی هستیم. ما اتحاد مسلمین را هم معنا کرده‌ایم.اتحاد مسلمین، به معنای انصراف مسلمین و فرق گوناگون از عقاید خاص کلامی وفقهی خودشان نیست، بلکه اتحاد مسلمین به دو معنای دیگر است که هردوی آن باید تأمین بشود: اول اینکه فرق گوناگون اسلامی (سنی و شیعه) ـ که هر کدام فرق مختلف کلامی وفقهی دارند ـ حقیقتاً در مقابله با دشمنان اسلام، همدلی وهمدستی وهمکاری و همفکری کنند.دوم اینکه فرق گوناگون مسلمین سعی کنند خودشان رابه یکدیگر نزدیک کنند وتفاهم ایجاد نمایند و مذاهب فقهی را با هم مقایسه و منطبق کنند. بسیاری ازفتاوای فقها و علما هست که اگر مورد بحث فقهی عالمانه قراربگیرد،ممکن است بامختصرتغییری، فتاوای دو مذهب به هم نزدیک شود".[5]

معظم له درسخنان 21 مهرماه 1401 به مناسبت هفدهم ربیع‌الاول سالروز میلاد پیامبر اسلام‌(ص) و امام صادق‌(ع) در دیدار با جمعی از مسئولان نظام و میهمانان خارجی شرکت‌کننده در کنفرانس وحدت فرمودند:« وظیفه خواص و افراد تأثیرگذار دنیای اسلام، تمرکز بر ایجاد راه‌ها و زمینه‌های عملی برای اتحاد بین مسلمانان است زیرا دشمن درنقطه مقابل، با ایجاد یک سلول سرطانی در منطقه ودرزمین فلسطین، به نام رژیم جعلی صهیونیستی و استقرار صهیونیست‌های خبیث، فاسد، قاتل و بی‌رحم در آن، به دنبال ایجاد بیشترین اختلاف در میان مسلمانان و کشورهای اسلامی است. روشنفکران، علما، فرزانگان و نخبگان دنیای اسلامی می‌توانند فضا را متفاوت از خواست دشمن کنند.» [6]

ایشان دهها سخنرانی درایجاد وحدت، اهمیت وحدت،ثمرات وحدت وهمچنین ضررهای جبران‌ناپذیر افتراق و نقش استعماردر پراکندگی مسلمانان داردکه در مقالات دیگری باید بصورت مجزا به آن پرداخته شود.

علما ومتفکران جهان شیعه، همیشه پرچمدار وحدت بوده و هستند. گام برداشتن دراین راه، دراصل گام برداشتن درراه تحقق آرمان های قرآنی است، زیراقرآن وحدت را اصلی ارزشی معرفی کرده وثمرات وحدت را هم درجاهای مختلف یادآوری نموده و همچنین ازتفرقه و اختلاف بی‌ریشه برحذر داشته و از آن به شدت نهی کرده است.

پیروان قرآن ازهردومکتب تشیع وتسنن، ازقرنها پیش درباره ایجاد وحدت و راهکارهای آن سعی فراوان نموده و در این راه ایثارهای بسیار به خرج داده‌اند. بسیاری از علمای روشنفکراهل‌سنت هم برای ایجاد اتحاد و وحدت مسلمانان کارهای بسیاری را انجام داده‌اند و برای نزدیک نمودن فرق اسلامی نقش بسزایی ایفا نموده‌اند که دراین زمینه، رئیس سابق دانشگاه الازهرمصر،شیخ محمود شلتوت، می‌گوید: "من و بسیاری ازبرادران و همکارانم،چه دردارالتقریب و چه در مجامع‌الازهر و چه در فتوا وچه درکمیسیونهای احکام خانواده و غیره، توانستیم اقوال و آرایی از مذهب شیعه را بر مذاهب تسنن ترجیح دهیم با آنکه خودمان سنی بودیم، ازجمله در قانون مدنی مصر، درباره سه طلاق با یک لفظ وطلاق های معلق و غیره از فقه شیعه امامیه استفاده شده و امروز مناط عمل در این قسمت ها بر آن استواراست نه بر مذاهب تسنن، و همین‌طور در مسئله رضاع که آیا طفل حتی با یک نوبت شیر خوردن از زنی حکم فرزند او راپیدا می‌کند یا نه، من شخصاً دلیل شیعه را قوی‌تر دانسته و بر طبق رأی شیعه دراین قسمت فتوا می‌دهم. اصولاً فقیه منصف موارد بسیاری را در فقه شیعه می‌تواند پیدا کند که ازحیث دلیل نسبت به پاره‌ای ازاقوال اهل‌سنت قوت بیشتری دارد و با مصلحت جامعه اسلامی واستقرارخانواده سازگارتر است. این است که امروز وظیفه خود می‌دانم که دردانشکده حقوق اسلامی الازهرفقه تطبیقی(شیعه و سنی) برقرارسازیم، و ما هدفی جز به دست آوردن حکم صحیح اسلامی از فقه هر یک از مذاهب اسلامی نداریم و قطعاً فقه شیعه در صف اول قرار گرفته است".[7]

شیخ بزرگواراهل‌سنت آقای شلتوت برای تمام کشورهای اسلامی فتوای تاریخی صادرمی‌کندکه: «مکتب جعفری مکتبی است که شرعاً پیروی ازآن مانند پیروی از مکتب های اهل‌سنت جایز می‌باشد.» [8]

این فتوای تاریخی شیخ شلتوت را بسیاری دیگر از عالمان اهل‌سنت تأیید کردندازجمله: شیخ عبدالمجید سلیم، شیخ‌محمد ضحام و شیخ عبدالحلیم محمود از رؤسای اسبق الازهرمصر و نیزاستاد شیخ محمد غزالی و عبدالفتاح عبدالمقصود.[9]

امروزوظیفه همه مسلمانان این است که برای حفظ وحدت و دفاع از قرآن و اسلام اختلافات جزئی و فروعی را فراموش کنند و برای مصالح برترمسلمانان و قطع ایادی دشمنان اسلام رابطه تنگاتنگی داشته باشند.[10]

مسوولیت اندیشمندان جوامع اسلامي برای حفظ وحدت امت اسلامی

در شرایط حساس امروز خصوصا حوادث تلخ و غمباری که در یکسال اخیر در غزه، کرانه باختری و اخیرا لبنان می گذرد و رژیم کودکش صهیونیستی با حمایت و پشتیبانی آمریکا و سه کشور اروپایی انگلیس و آلمان و فرانسه مرتکب جنایات جنگی و نسل کشی می شوند؛ بدون شک تلاش برای حفظ وحدت امت اسلامی و پرهیز از اختلاف و تفرقه یک واحب عینی واصلاح ذات البین و کاهش اختلافات فریقین و جناحین یک واجب کفایی است که ریشه در اعتقاد به وحدانیت خدا و آیات قرآنی و احادیث نبوی ودرد و سوز مسلمانی دارد تا از این رهگذر بتوانیم مسلمانان را یاری رسانیم تا بر دشمنان جانی تروریستی فائق آیند.

مسوولیت «عالمان دینی » و«روشنفکران امت اسلام » و«حکام و قدرتمندان بلاداسلامی » درایجاد وحدت و پاسداری ازآن هر کدام به نسبت آگاهی و توان، چیزی نیست که براندیشمندان امت پنهان باشد. جستجوی راهکارهای مناسب و مبارزات باآفات وحدت وظیفه امروزهمه است. کتاب خدا و عترت(ع) منشورهدایت و محور و مدار استوار وحدت فرزندان قبیله قرآن اند.

التقاط عقیدتی و وام گرفتن فکر و فرهنگ و جهانی بینی و تأثیرپذیری از فرضیه های ناقص و نادرست و احیانا برخاسته از روحیه ها، اندیشه های صهیونیستی در حوزه های جامعه شناسی و اقتصاد و علوم تربیتی، ریشه بسیاری از اختلاف بین جناح های متفکر و اندیشمند امت اسلامی است. عصبیت جاهلی، فخرفروشی ها، قوم گرایی ها و سخن گفتن و نوشتن به زبان و فرهنگ بیگانه سرانجام به داوری نهایی بیگانه می انجامد و قضاوت کفار هیچگاه وحدت امت اسلامی را پاس نخواهد داشت.

چرا به جای واژه های فوز و فلاح و عزت و عدالت و مشورت و سعادت، گرفتار واژه های توسعه سیاسی و اقتصادی و جامعه مدنی سکولاریسم، پلورالیسم و لیبرالیسم و... شده ایم که هرکس ازآن چیزی می فهمد و داوری نهایی آن به فرهنگ دیگران سپرده می شود.

گروهی از ما امروز به حضور دوباره دردرس «توحید» وخداشناسی نیازداریم تا بیم و امید به کفر جهانی ما را مرعوب و مجذوب نکند و گروهی به تمرین عدالت خواهی برای خود و دیگران محتاجیم تا حق بودن اندیشه نظری جای حق بودن رفتار را نگیرد.

ریشه تفرقه ها وصف بندیها و تک و پاتک های مطبوعاتی وتبلیغاتی که گاهی درجامعه ایران اسلامی انجام می شود ضعف عقیدتی وتفکرتوحیدی از یک سو و عدم رعایت و نقص سیستم حقوقی و عدالت اجتماعی از سوی دیگراست. بدون توحید اعتقادی و عملی دستیابی به وحدت اجتماعی خوابی بیش نیست و بدون استقرار قسط و بهره مندی همسان از امتیازات اجتماعی و نظام قضایی وکیفری واحد، وحدت ظالم و مظلوم تنها در سایه زور و تزویر، شکل می گیرد. «اتحاد شکل » است نه الفت روح و «وحدت دل». تجربه های فردی، گروهی جناحی، و فراجناحی همه و همه «وحدت قلب ها» را حیاتی و ممکن می داند و قله پیروزی با عبور از جاده وحدت فتح می شود.

دلالان ارتباط با آمریکا که همه ایام ازطریق دهها نشریه وکتاب و فیلم وخبر، ومصاحبه با هزار حجت عقلی و شرعی وعرفی و عاطفی و اقتصادی و سیاسی و هنری و ورزشی، سعی می کنند دوباره جای پای شیطان را درایران بازکنند.

آنان در هر اداره و وزارتخانه و روزنامه و جمعیت هایی که هستند اگر به قرآن ایمان دارند بدانند، نرمش در برابر کفار چه به انگیره درامان ماندن از نیرنگ ها و زیان های برخاسته از سوی آنان صورت گیرد و چه به امید دستیابی به امکانات افزون تر و رفاه و توسعه بیشتر انجام شود، نقشی در وحدت جهانی نداشته و ندارد و دردی از دردهای فراوان فقر و جهل واختلاف و بیماری درعالم اسلام را درمان نمی کند وخود این دلالان فرهنگی و سیاسی را از دو سوی اسلام و«کفر» زیرفشار خواهد گذاشت.

در پایان اين بحث لازم است کلام خدا را برای کسانی که ممکن است از روی ناآگاهی منادی ارتباط با آمریکا شده و می شوند یادآورشوم: « يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِيَاءَ تُلْقُونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَقَدْ كَفَرُوا بِمَا جَاءَكُمْ مِنَ الْحَقِّ يُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَإِيَّاكُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ رَبِّكُمْ إِنْ كُنْتُمْ خَرَجْتُمْ جِهَادًا فِي سَبِيلِي وَابْتِغَاءَ مَرْضَاتِي تُسِرُّونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَأَنَا أَعْلَمُ بِمَا أَخْفَيْتُمْ وَمَا أَعْلَنْتُمْ وَمَنْ يَفْعَلْهُ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ: ای کسانی که به خدا ایمان آورده‌اید، هرگز نباید کافران را که دشمن من و شمایند یاران خود برگرفته و طرح دوستی با آنها افکنید در صورتی که آنان به کتابی که بر شما آمد یعنی قرآن حق سخت کافر شدند، رسول خدا و شما مؤمنان را به جرم ایمان به خدا از وطن خود آواره می‌کنند، پس نباید اگر شما برای جهاد در راه من و طلب رضا و خشنودی من بیرون آمده‌اید پنهانی با آنها دوستی کنید، و من به اسرار نهان و اعمال آشکار شما داناترم، و هر که از شما چنین کند سخت به راه ضلالت شتافته است.»[11]

جان کلام این که در شرایط حساس کنونی منطقه غرب آسیا و خاورمیانه و همچنین اوضاع آشفته بین المللی؛ باید بدانیم لازمه تحقق وحدت اسلامی، جلوگیری از تبدیل اختلافات مذهبی به تنازع و درگیری است و باید مراقب باشیم سیاستمداران آمریکایی و انگلیسی که با اصل اسلام ضدیت دارند در محافل خود وارد بحث شیعه و سنّی نشوند که متاسفانه شده‌اند و این امر بسیار خطرناک است و به تعبیر رهبر معظم انقلاب: « شیعه انگلیسی و سنّی آمریکایی یعنی کسی که در هر جایگاه و مقام و کشوری، مانند داعش با ایجاد دعوا و تفرقه و تکفیر در خدمت دشمن است.»[12]

باید اذعان نمود؛ سختی‌ها و فشارها و کشتارها و ترورهای روزافزون درغزه، کرانه باختری، لبنان و دیگر نقاط دنیای اسلام که از سوی رژیم جعلی غاصب فاشیستی تروریستی نسل کش صهیونی با حمایت و چراغ سبز آمریکا و تروئیکای اروپایی انجام می شود نتیجه «تشتت امت اسلامی» است که اگر همه کشورهای اسلامی مانند جمهوری اسلامی عملا پای کار بودند و به وحدت اسلامی پایبند بودند و از جبهه مقاومت حمایت مادی و معنوی می کردند، امروز دیگر شاهد قتل و کشتار و ترور اسرائیل این غده سرطانی در منطقه و جهان نبودیم. از ماست که برماست.

سه شنبه: 24 / 07 / 1403- 11 ربیع الثانی 1446- 15اکتبر 2024

منابع

1- سیداحمد موثقی، استراتژی وحدت در اندیشه سیاسی اسلام، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ دوم، 1375، ج 1.

2- سیدجمال‌الدین اسدآبادی، عروه‌الوثقی، ترجمه زین‌العابدین کاظمی، تهران، انتشارات حجر، بی‌تا، ج 1.

3- وحدت از دیدگاه امام خمینی، تهران،مؤسسه تنظیم و نشرآثارامام خمینی،1378.

4- حدیث ولایت، تهران: سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، 1375، ج2.

5- افشار، اسدالله(1393)، تفسیری بر قرائت دینی از وحدت( براساس آراء واندیشه های اما م خمینی"ره" ). تهران: سفيرارد هال.

[1] - آیت الله محمدمهدى شمس الدین،راهبرد وحدت،پگاه حوزه،6 بهمن 1386، شماره224 .

[2] - آیت الله محمدمهدى شمس الدین،راهبرد وحدت،پگاه حوزه،6 بهمن 1386، شماره224 .

[3] - همان.

[4] - وحدت از دیدگاه امام خمینی، تهران،مؤسسه تنظیم و نشرآثارامام خمینی،1378، ص 158.

[5] - حدیث ولایت، تهران: سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، 1375، ج2، ص229ـ230.

[6] - بیانات رهبر معظم انقلاب به مناسبت هفدهم ربیع‌الاول سالروز میلاد پیامبر اسلام‌(ص) و امام صادق‌(ع) در دیدار با جمعی از مسئولان نظام و میهمانان خارجی شرکت‌کننده در کنفرانس وحدت. کیهان: تاریخ انتشار : ۲۲ مهر ۱۴۰۱ - ۲۰:۴۸- کد خبر: ۲۵۱۲۸۱ .

[7] - عبدالکریم بی‌آزار شیرازی،توحید کلمه،تهران،دفترنشرفرهنگ اسلامی،1403ق، ص 10.

[8] - همان.

[9] - همان.

[10] - محمدیعقوب بشوی ، اصول مشترک فرق اسلامی ونقش آن درانسجام اسلامی،طلوع،زمستان 1386، شماره 24 .

[11] - سوره ممتحنه / 1.

[12]- بیانات رهبر معظم انقلاب به مناسبت هفدهم ربیع‌الاول سالروز میلاد پیامبر اسلام‌(ص) و امام صادق‌(ع) در دیدار با جمعی از مسئولان نظام و میهمانان خارجی شرکت‌کننده در کنفرانس وحدت. کیهان: تاریخ انتشار : ۲۲ مهر ۱۴۰۱ - ۲۰:۴۸- کد خبر: ۲۵۱۲۸۱ .