ایران از حق خود در میدان گازی آرش کوتاه نخواهد آمد

اسدالله افشار

میدان گازی آرش، واقع در شمال خلیج فارس، در منطقه بی‌طرف بین ایران، کویت و عربستان سعودی، حدود 20 تریلیون متر مکعب گاز درجا و 310 میلیون بشکه نفت درجا دارد.

میدانی که کویت و عربستان سعودی آن را الدره می نامند در سال 1967 کشف شد و برای تعیین سهم این سه کشور موضوع مناقشه قرار گرفت.

البته این درگیری از چند دهه قبل آغاز شده است، اما این موضوع در چند روز اخیر خبرساز شده است و کویت و عربستان سعودی می گویند ایران در میدان گازی الدره که در ایران به نام آرش[1] شناخته می شود، سهمی ندارد!

کویت در 2 ژوئیه درخواست خود را برای از سرگیری مذاکرات برای تعیین مرزهای دریایی به ایران ارائه کرد و مدعی شد که دارای حقوق دریایی انحصاری با عربستان سعودی است و دو کشور موافقت کردند که به طور مشترک این میدان را در سال 2022 توسعه دهند.

در بیانیه وزارت خارجه کویت آمده است: «کشور کویت و پادشاهی عربستان سعودی به تنهایی دارای حقوق انحصاری بر ثروت طبیعی در میدان الدره هستند».

در ادامه این بیانیه آمده است: «دولت کویت دعوت خود از طرف ایرانی را برای آغاز مذاکرات درباره تعیین مرزهای دریایی تجدید می کند».

یک روز پس از بیانیه کویت، وزارت خارجه عربستان سعودی اعلام کرد که پادشاهی عربی به همراه کویت از حق کامل میدان گازی برخوردار است.

ریاض مدعی شد که تنها عربستان سعودی و کویت حق بهره برداری از منابع طبیعی میدان مورد مناقشه را دارند.

این مقام سعودی تاکید کرد که عربستان بار دیگر خواهان آغاز مذاکرات ایران در خصوص ترسیم مرزهای شرقی منطقه آبی است که بین کویت و عربستان سعودی تقسیم شده است.

این ادعای عربستان پس از اعلام آمادگی تهران برای آغاز اکتشاف در میدان غنی از منابع طبیعی خلیج فارس مطرح شد.

شایان ذکر است نزدیک به ٪۴۰ محدوده میدان گازی آرش در آب‌های ایران قرار دارد. در سال‌های گذشته شرکت ملی نفت ایران برای تعیین میزان ذخایر درجای میدان گازی آرش یک حلقه چاه اکتشافی به نام «چاه شماره یک آرش» حفاری کرد.

در سال ۲۰۰۱ پس از آنکه ایران عملیات اکتشاف در میدان آرش را آغاز کرد کویت بلافاصله ایران را به شکایت در مجامع بین‌المللی تهدید کرد. پس از سفر امیر کویت به تهران در دوره محمد خاتمی، ایران فعالیت‌های اکتشافی را متوقف و از سکوی ساخته شده برای این میدان در میدان‌های دیگر استفاده کرد.

ایران بهره‌برداری از آنرا در سال ۱۳۹۱ آغاز کرد.

در مارس ۲۰۲۲ کویت و عربستان سعودی قراردادی برای تقسیم منابع میدان گازی آرش امضا کردند که اعتراض ایران را برانگیخت. در پاسخ وزیر خارجه کویت اعلام کرد که میدان گازی آرش، یک میدان سه‌جانبه بین کویت، عربستان و ایران است. در ژوئن ۲۰۲۲ وزیر نفت ایران اعلام کرد که ایران به زودی بهره‌برداری از این میدان گازی را آغاز خواهد کرد.

ایران توافق کویت و عربستان برای توسعه آرش را غیرقانونی خواند

سال گذشته، کویت و عربستان سعودی با وجود مخالفت‌های تهران که این قرارداد را «غیرقانونی» می‌خواند، توافقنامه‌ای برای توسعه میدان امضا کردند.

تهران در آن زمان توافق عربستان و کویت برای توسعه میدان گازی را غیرقانونی دانست و افزود که ایران نیز در این میدان سهم دارد و باید طرف هر گونه توسعه باشد.

ایران ادعا کرده است که مالکیت بخشی از این میدان را در اختیار دارد و گفته است که به توسعه بخشی که خودش می‌داند ادامه خواهد داد.

محسن خجسته مهر، مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران، در ۷ خردادماه گفت: آمادگی کامل برای آغاز حفاری در میدان مشترک نفتی آرش وجود دارد. این مقام مسئول اعلام کرد: منابع قابل توجهی برای اجرای طرح توسعه این حوزه اختصاص یافته است.

میدل ایست نیوز در خصوص نزاع ایران و کویت بر سر میدان گازی «الدره/ آرش» می نویسد:

به نظر می‌آید که موضوع میدان گازی «الدره/ آرش» به مسئله تازه‌ای برای اختلاف در روابط ایران با کویت و عربستان شده است.

به گزارش «العربی الجدید»، نزاع بر سر این میدان گازی میان ایران و کویت به دهه 1960 مربوط می‌شود که هر یک از این کشورها حقوق حفاری برای کشف گاز را به دو شرکت مختلف واگذار کرد.

در سال 2011، ایران حفاری در این میدان را از سر گرفت و این باعث شد که کویت و عربستان درباره ترسیم مرزهای دریایی خود و ترسیم میدان‌های نفتی مشترک به توافق برسند.

سپس به مدت چند سال ایران و کویت مذاکراتی برای حل اختلافات بر سر منطقه کمربند ساحلی در مرز دریایی دو کشور اجرا کردند که نتیجه‌ای در پی نداشت.

در دسامبر 2019 کویت و عربستان یادداشت تفاهم «همکاری مشترک برای توسعه میدان الدره/ آرش» امضا کردند که در مارس 2022 عملی شد.

در 21 مارس عربستان و کویت، توافقی را برای توسعه این میدان گازی امضا کردند که به موجب آن شرکت نفط کویت و شرکت آرامکو اقدامات لازم برای توسعه این میدان گازی و استخراج آن را انجام می‌دهند.

«سعید خطیب زاده»، سخنگوی وقت وزارت خارجه ایران در واکنش به توافق اعلام شده میان عربستان و کویت درخصوص میدان مشترک گازی آرش/ الدره تأکید کرد بر اساس مقررات و رویه‌های بین المللی هرگونه اقدام در بهره برداری و توسعه این میدان باید با هماهنگی و همکاری هر سه کشور انجام شود و لذا اقدام اخیر کویت و عربستان در قالب یک سند همکاری، مغایر با رویه های جاری و مذاکرات انجام شده قبلی بوده و غیرقانونی است و تاثیری بر وضعیت حقوقی میدان نداشته و مورد تایید ایران نیست.

سخنگوی وزارت خارجه ایران افزود که میدان گازی آرش/ الدره یک میدان مشترک بین کشورهای ایران، کویت و عربستان است و بخش‌هایی از آن در محدوده آب‌های تحدید حدود نشده بین ایران و کویت قرار دارد.

روز سه شنبه (29 مارس) «احمد ناصر الصباح»، وزیر خارجه کویت با انتشار بیانیه‌ای تأکید کرد که میدان الدره (آرش) کاملا متعلق به کویت و عربستان است و فقط این دو کشور حق سرمایه‌گذاری و بهره‌برداری در این میدان نفتی و گازی را دارند.

او این بیانیه را در توضیح آنچه در کنفرانس مطبوعاتی مشترک با همتای فرانسوی خود «ژان ایو لودریان» مطرح کرده بود منتشر کرد.

الصباح در این کنفرانس مطبوعاتی گفته بود که میدان گازی الدره پرونده‌ای سه‌جانبه میان کویت و عربستان و ایران است و ابراز امیدواری کرد که در این باره تفاهماتی انجام شود.

وزیر خارجه کویت در بیانیه خود تأکید کرد که منظور وی نه مالکیت بر میدان گازی الدره که بر اختلافات سه کشور بر سر کمربند ساحلی این منطقه بوده است.

همزمان «جواد اوجی» وزیر نفت ایران اعلام کرد که مطالعات جامع ‎میدان مشترک آرش با حفاری چاه اکتشافی و انجام لرزه‌نگاری تکمیل شده است.

وی تاکید کرد: بزودی با نصب جکت (پایه)، ‎عملیات‌ حفاری در این میدان آغاز خواهد شد.

بر اساس برآوردها حجم گازی که از میدان گازی «الدره/ آرش» قابل استخراج است 220 میلیارد مترمکعب است.

با توسعه این میدان گازی می‌توان روزانه یک ملیارد متر مکعب گاز طبیعی و 84 هزار بشکه گاز مایع استخراج کرد.

مذاکرات ناموفق ایران و کویت درباره منطقه مرزی مورد مناقشه

همان گونه که در سطور پیشین بیان شد منازعه بر سر این میدان به دهه 1960 باز می گردد، زمانی که ایران و کویت هر کدام امتیاز دریایی، یکی به شرکت نفت انگلیس و ایران، پیشرو بریتیش پترولیوم، و دیگری به رویال داچ شل، دادند.

این دو امتیاز در بخش شمالی میدان که ذخایر قابل بازیافت آن هفت تریلیون فوت مکعب تخمین زده می شود، همپوشانی داشتند.

ایران و کویت سال‌هاست درباره منطقه مرزی مورد مناقشه خود که سرشار از گاز طبیعی است، مذاکرات ناموفقی داشته‌اند.

عربستان سعودی نیز بخشی از مناقشه است زیرا با کویت منابع گاز و نفت دریایی در این منطقه مشترک است.

در طول سال‌ها، مقامات ایرانی سلسله مذاکراتی را با دو کشور بر سر این مناقشه انجام داده‌اند و بارها بر اهمیت حل آن تأکید کرده‌اند.

مقامات کویت و ایران در ماه مارس در تهران در مورد تعیین مرزهای دریایی خود مذاکرات مشترکی داشتند. هر دو طرف بر لزوم حل و فصل موضوع بر اساس قوانین بین المللی تأکید کردند.

حسین امیرعبداللهیان وزیرامورخارجه جمهوری اسلامی ایران۱۴تیرماه سالجاری درحاشیه نشست دیپلمات‌های ارشد کشورهای عضو جنبش غیرمتعهدها با شیخ سالم عبدالله الجابرالصباح همتای کویتی خود در باکو دیدار و گفت‌وگو کرد.

رسانه‌های عربی گزارش دادند، دو مقام بر اهمیت تقویت همکاری‌ها برای حفظ امنیت، امنیت و ثبات منطقه تأکید داشته و بر لزوم حفظ گفت‌وگوها تأکید نمودند.

جواد اوجی وزیر نفت ایران نیز در حاشیه کنفرانس اوپک در وین با همتای سعودی خود شاهزاده عبدالعزیز بن سلمان دیدار و درباره مسائل دوجانبه گفتگو کرد.

سهم 40 درصدی ایران در میدان مشترک آرش قابل چشم پوشی نیست

ناصر کنعانی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، در واکنش به آخرین ادعاهای عربستان و کویت در مورد حقوق انحصاری میدان گازی آرش، گفت که ایران در بهره برداری از مخازن هیدروکربنی مشترک به اصول حسن همجواری و منافع متقابل پایبند است.

همچنین هفته گذشته هادی بیگی نژاد، نماینده مجلس ایران گفت که ایران 40 درصد در این حوزه سهم دارد.

بیگی نژاد در گفت و گو با خبرنگار فارس گفت: سهم 40 درصدی ایران در میدان مشترک آرش قابل چشم پوشی نیست و نمی توان این حق ایران را کتمان کرد.

وی در پاسخ به اظهارات مقامات کویتی و عربستانی مبنی بر اینکه ایران سهمی در این میدان ندارد و باید برای تعیین مرز ایران و کویت گفت‌وگو کند.

این نماینده مجلس با رد این ادعا، تأکید کرد: میدان مشترک گازی آرش در کنار میدان‌های اسفندیار، فروزان و سروش در یک خط مرزی قرار دارد و ایران در همه این میادین سهم دارد.

بیگی نژاد از سعودی ها خواست به حقوق همسایگان خود احترام بگذارند.

وی گفت: مقامات سعودی به جای این اظهارنظرها، اصل حسن همجواری را در روابط خود با همسایگان خود رعایت کنند و به حقوق همسایگان خود احترام بگذارند.

ایران از حقوق خود کوتاه نخواهد آمد

جمهوری اسلامی با رعایت اصول حسن همجواری و منافع متقابل، از حقوق خود در میدان گازی آرش کوتاه نخواهد آمد.

مصطفی نخعی، سخنگوی کمیسیون انرژی مجلس ایران، روز 16 تیرماه سال جاری با بیان اینکه جمهوری اسلامی از حقوق خود در میدان گازی آرش کوتاه نمی آید، از مقامات ایرانی به دلیل اقدام نکردن برای بهره برداری از میدان گازی انتقاد کرد.

ما میدان های مشترک زیادی با کشورهای همسایه داریم و در همه برنامه های توسعه بر توجه و تمرکز بر میادین مشترک تاکید شده است. بی‌برنامه‌ریزی و عدم تمرکز ما بر روی میدان مشترک گازی آرش در تمام سال‌های گذشته باعث شده تا کشورهای رقیب برای توسعه آن اقدام کنند، اما متاسفانه کار خاصی در این زمینه انجام نداده‌ایم.

وی افزود: حدود 60 سال از کشف این میدان مشترک می گذرد و منابع گازی بسیار ارزشمندی تا حدودی میعانات گازی و کمی نفت در آن وجود دارد.

نخعی خاطرنشان کرد: در سال‌های گذشته باید اختلافات با کشورهای رقیب در میدان مشترک گازی آرش را حل می‌کردیم و برای توسعه آن برنامه‌ریزی می‌کردیم، اما متأسفانه هیچ اقدامی در این زمینه انجام نداده‌ایم.

وی افزود: علیرغم همه شرایط ذکر شده، واضح است که ایران به هیچ وجه از منافع خود در میدان آرش غافل نخواهد شد و هیچ مقام جمهوری اسلامی ایران حق ندارد از منافع کشور در این گاز چشم بپوشد یا از آن غفلت کند. نخعی تاکید کرد: میدان و توسعه آن.

وی همچنین خواستار حل دیپلماتیک اختلافات بر سر میدان گازی آرش شد.

کمیته حقیقت یاب تشکیل شود

به گفته حسن مرادی، کارشناس انرژی، حق مالکیت میدان گازی آرش مستلزم تشکیل کمیته حقیقت یاب است.

این کارشناس گفت: میدان گازی آرش به طور مشترک در مرزهای سه کشور ایران، کویت و عربستان قرار دارد، اما مالک اصلی آن کیست موضوعی است که باید مشخص شود.

وی گفت: باید تلاش شود تا این موضوع به کمیسیون داوری عادلانه واگذار شود تا با مذاکره و ارائه اسناد به صورت مسالمت آمیز، حق مالکیت واقعی این میدان گازی بین سه کشور ایران، کویت و عربستان مشخص شود.

اگرچه طرفین به مذاکره علاقه نشان داده اند، اما مذاکرات بین آنها هنوز به نتیجه نرسیده است و ایران باید توجه داشته باشد که هرگونه تاخیر می تواند کویت و عربستان را در توسعه میدان بدون مشارکت ایران جدی تر کند.

به همین دلیل به ویژه در شرایط کنونی که روابط ایران با عربستان بهبود یافته است، ضرورت اتخاذ دیپلماسی قوی‌تر برای احقاق حقوق ایران در میدان گازی آرش بیش از پیش احساس می‌شود.

نکته مهم دیگر در اینجا این است که پرونده آرش می تواند معیاری برای شعارهای دوستی و حسن همجواری همسایگان جنوبی باشد.[2]

کشور عراق هم مدعی این میدان گازی شد

عبداللطیف نماینده سابق عراقی در کانال «UTV» گفت: «قانون دریایی تعیین کننده است و توافقنامه حقوق دریاها عامل فیصله دهنده اختلافات بین عراق، کویت، عربستان و ایران در این خصوص است.»

به گزارش راشاتودی، وی افزود: «این نقشه و این خط قرمز توسط کویت ترسیم شده که عراق را محدود کرده است. خط برش شده، مرز واقعی ماست و کل میدان الدره(آرش) متعلق به عراق است نه کویت و عربستان سعودی.»

همان طور که در سطور بالا اشاره شد پیش از این کویت و عربستان مدعی شده بودند که منابع طبیعی میدان گازی الدره(آرش) تنها حق مشترک این دو کشور است و طرف دگیری در آن حق ندارد.

میدان گازی آرش در دهه اخیر، محل اختلاف ایران با عربستان و کویت بوده است. ایران از یک سو و کویت و عربستان از سوی دیگر، همواره خود را مستحق بهره‌برداری از این میدان دانسته‌اند. افزایش تنش در روابط بین ایران و سعودی در سال‌های اخیر به این اختلافات دامن زده بود.

راه های حل و فصل این مناقشه

صاحب نظران و کارشناسان حوزه نفتی در خصوص حل و فصل این مناقشه معتقدند:

1- دستگاه دیپلماسی و وزارت نفت جمهوری اسلامی ایران؛ باید محکم و منطقی و با توجه به مستندات تاریخی از حقوق مشروع و منافع ملی این سرزمین دفاع نمایند.

2- اختلاف مذکور را که اکنون محل مناقشه قرار گرفته است با مذاکره در چهارچوب دیپلماتیک حل و فصل نمود.

3- مرزهای آبی و سهم هر یک از کشورها در این میدان گازی مشترک تعیین شود.

4- ضرورت دارد در مذاکرات برای چگونگی توسعه میدان آرش تصمیم گیری گردد تا نسبت به حل و فصل آن اقدام شود.

5- ایران از حق مشروع خود کوتاه نخواهد آمد و در صورت حل نشدن این مناقشه از طریق مذاکرات دیپلماتیک؛ باید موضوع را با طرح دعوای حقوقی از مراجع و سازمان های صالح بین المللی در این زمینه پیگیری و به سرانجام رساند.

سه شنبه: 27 / 04 / 1402- 29 ذی الحجه 1444- 18 جولای 2023

[1] - میدان گازی آرش از میدان‌های گازی ایران است که در شمال خلیج فارس و در استان بوشهر قرار دارد. این میدان گازی از میادین مشترک ایران با کشورهای کویت و عربستان سعودی است. میدان گازی آرش از سوی دو کشور عربی میدان الدوره نامیده می‌شود. ذخیره در جای گاز طبیعی میدان آرش ۲۰ تریلیون فوت مکعب و ذخیره نفت خام درجای این میدان نیز نزدیک به ۳۱۰ میلیون بشکه برآورد می‌شود. میدان آرش در سال ۱۳۴۶ توسط شرکت ژاپنی کشف AOC شد.

2- Abdi. Mahnaz. Even One Millimeter. Tehran Times (TT ). July 17, 2023 - 16:32.