گفتار دوازدهم- ائمه اطهار⁽¹⁾ از مهدي (عج) خبر داده­اند

پيغمبر اسلام از آغاز بعثت تا حجة الوداع صدها دفعه درباره مهدي سخن گفته است. علي بن ابيطالب از او خبر داده، فاطمه زهرا(س) خبر داده، خانواده پيغمبر و حاملين اسرار نبوت، مانند امام حسن(ع) و امام حسين(ع) و امام سجاد(ع) و امام محمد باقر(ع) و امام جعفر صادق(ع) و امام موسي كاظم(ع) و امام رضا(ع) و امام محمد تقي(ع) و امام علي نقي(ع) و امام حسن عسكري (ع) همه از وجود چنين فرد برگزيده­اي خبر داده­اند. مردم زمان پيغمبر در انتظارش بودند. بعد از رحلت رسول اكرم (ص) مردم در انتظار ظهورش روزشماري مي­كردند حتي گاه­گاهي افرادي را اشتباهاً مصداق واقعي آن مي­پنداشتند. احاديث او را سني نقل كرده، شيعي نقل كرده، اشعري نقل كرده، معتزلي نقل كرده، در بين روات آنها عرب هست، عجم هست مكي هست، مدني هست، كوفي و بغدادي و بصري و قمي و كرخي و خراساني و نيشابوري و... هست آيا با وجود اين همه احاديث كه مسلماً از هزار متجاوز خواهد بود هيچ شخص با انصافي مي­تواند در امر مهدي موعود تشكيك نموده بگويد: اين احاديث را شيعيان متعصب جعل نموده به پيغمبر نسبت داده­اند؟!!

بعد از رحلت رسول اكرم (ص) نيز موضوع مهدويت، در بين مسلمين و اصحاب ائمه اطهار شايع و مورد بحث بود. اهل بيت پيغمبر و حاملين علوم و اسرار نبوت، كه از همه كس، به اخبار و احاديث پيغمبر آشناتر بودند، درباره مهدي سخن مي­گفتند و به سئوالات مردم پاسخ مي­دادند از باب نمونه:

علي بن ابيطالب (ع) از مهدي (ع) خبر داده

علي بن ابيطالب (ع) فرمود: مهدي موعود(ع) از ما به وجود خواهد آمد و در آخرالزمان ظهور مي­نمايد. در بين هيچ ملتي، مهدي(ع) منتظري جز او وجود ندارد.⁽²⁾

در اين زمينه پنجاه حديث ديگر نيز از آن حضرت نقل شده است. ⁽³⁾

فاطمه عليها السلام از مهدي خبر داده

فاطمه عليها السلام به حسين فرمود: هنگامي كه تو را بزادم، رسول خدا بر من وارد شد- تو را در بغل گرفت- سپس فرمود: اي فاطمه! حسينت را بگير و بدان كه او پدر نُه امام است و از نسلش امام­هاي صالحي به وجود خواهند آمد كه نهمي آنان قائم است... ⁽⁴⁾ _­و سه حديث ديگر.

حسن بن علي (ع) از مهدي (ع) خبر داده

حسن بن علي (ع) فرمود: امام­هاي بعد از رسول خدا دوازده نفرند. نه نفرشان از نسل برادرم حسين به وجود مي­آيند و مهدي اين امت از ايشان است...⁽⁵⁾ و چهار حديث ديگر.

حسين بن علي (ع) از مهدي (ع) خبر داده

حسين بن علي (ع) فرمود: دوازده امام از ما هستند، علي بن ابيطالب اول آنان و آخرشان نهمين فرزند من و قائم به حق مي­باشد. خدا به بركت وجود وي زمين مرده را زنده و آباد مي­كند و دين حق را بر تمام اديان پيروز مي­گرداند، اگرچه مشركين كراهت داشته باشند. مهدي، مدتي از نظرها غائب مي­گردد. در زمان غيبت گروهي از دين خارج مي­شوند اما گروهي ديگر ثابت قدم خواهند ماند و از اين راه اذيت­ها خواهند ديد. از باب سرزنش به آنان گفته مي­شود: اگر عقيده شما صحيح است، پس امام موعود شما كي نهضت مي­كند؟ ولي بدانيد كه هركس در ايام غيبت، آزار و تكذيب دشمنان را تحمل كند مانند كسي است كه در كنار رسول خدا با شمشير جنگ نموده است...⁽⁶⁾ و سيزده حديث ديگر.

علي بن الحسين (ع) از مهدي (ع) خبر داده

علي بن الحسين (ع) فرمود: ولادت قائم ما بر مردم مخفي مي­ماند به طوري كه خواهند گفت: اصلاً متولد نشده است. علت مخفي شدن آن جناب اين است كه وقتي نهضت خود را شروع نمود بيعت كسي در گردنش نباشد...⁽⁷⁾ و ده حديث ديگر.

حضرت باقر (ع) از مهدي (ع) خبر داده

حضرت باقر (ع) به ابان بن تغلب فرمود: به خدا سوگند! امامت عهدي است كه از رسول خدا(ص) به ما رسيده است. امام­هاي بعد از پيغمبر دوازده نفرند كه نُه نفرشان از نسل حسين مي­باشند. مهدي نيز از ما به وجود مي­آيد و در آخر الزمان دين را نگهداري مي­كند...⁽⁸⁾ و شصت و دو حديث ديگر.

امام صادق (ع) از مهدي (ع) خبر داده

حضرت صادق (ع) فرمود: هركس به تمام امامان اقرار كند اما وجود مهدي را منكر شود مانند كسي است كه به همه پيغمبران عقيده­مند باشد ليكن نبوت محمد (ص) را انكار نمايد. به آن حضرت عرض شد: يابن رسول الله! مهدي(ع) از فرزندان كيست؟ فرمود: پنجمين فرزند امام هفتم (موسي بن جعفر) مهدي مي­باشد اما خودش غائب مي­شود و نام بردنش برايتان جايز نيست...⁽⁹⁾ و يكصد و بيست و سه حديث ديگر.

موسي بن جعفر (ع) از مهدي (ع) خبر داده

موسي بن جعفر (ع)، در پاسخ يونس بن عبدالرحمان، كه سئوال نموده بود: آيا تو قائم به حق هستي؟ فرمود: من قائم به حق هستم ليكن آن قائمي كه زمين را از وجود دشمنان خدا پاك مي­نمايد و از عدل و داد پرمي­كند، پنجمين فرزند من است. چون بر جان خويش ترسان است، مدتي طولاني غائب مي­گردد. در عصر غيبت، گروهي از دين خارج مي­شوند ولي عده­اي هم در عقيده خويش پايدار مي­مانند. سپس فرمود: خوشا به حال شيعياني كه در زمان غيبت امام زمان، به ولايت ما چنگ زنند و بر دوستي ما و بيزاري از دشمنانمان ثابت قدم بمانند، آنان از ما هستند و ما از آنهاييم، آنان به امامت ما راضي شده­اند، ما نيز از تشيع آنها خوشنوديم. پس خوشا به حالشان، به خدا سوگند! در درجات بهشت با ما خواهند بود...⁽¹⁰⁾و پنج حديث ديگر.

امام رضا (ع) از مهدي (ع) خبر داده

حضرت رضا (ع)، در پاسخ ريان بن صلت كه پرسيده بود: تو صاحب الامر هستي؟ فرمود: من صاحب الامر هستم اما آن صاحب الامري كه زمين را از عدل و داد پرمي­كند من نيستم. با وجود ناتواني و ضعفي كه در من مشاهده مي­كني چگونه امكان دارد من همان صاحب الامر باشم؟! قائم معهود كسي است كه در سن پيران ولي به صورت جوانان ظاهر مي­شود، به قدري نيرومند و قوي است كه اگر به بزرگترين درخت روي زمين دست دراز كند آن را از ريشه مي­كند و اگر درميان كوه­ها فرياد زند سنگ­هاي سخت آنها متلاشي مي­گردند. عصاي موسي و انگشتر سليمان نزد اوست. آن جناب چهارمين فرزند من مي­باشد، خدا تا هر وقت بخواهد او را از ديده­ها غائب نگه مي­دارد، بعد از آن ظاهرش مي­نمايد و زمين را بتوسط او از عدل و داد پرمي­كند، چنانكه از ظلم و ستم پرشده است...⁽¹¹⁾ و هيجده حديث ديگر.

امام محمد تقي (ع) از مهدي (ع) خبر داده

امام محمد تقي (ع) به عبدالعظيم حسني فرمود: قائم ما همان مهدي موعودي است كه در زمان غيبت بايد در انتظارش بود و در زمان ظهور بايد اطاعتش نمود و او سومين فرزند من مي­باشد. به آن خدايي كه محمد (ص) را به پيغمبري فرستاد و ما را به امامت مخصوص داشت سوگند، كه اگر از عمر دنيا يك روز هم بيش باقي نمانده باشد خدا آن روز را طولاني مي­گرداند تا مهدي (ع) ظاهر شود و زمين را از عدل و داد پركند چنان كه از ظلم و ستم پرشده است. خداوند متعال، كارش را شبي اصلاح مي­نمايد چنان كه امر كليم خود موسي را در شبي اصلاح فرمود، موسي رفت تا براي همسرش آتش بياورد اما با منصب پيمبري و رسالت برگشت. سپس فرمود: انتظار فرج، بهترين عمل شيعيان ماست... ⁽¹²⁾ و پنج حديث ديگر.

امام علي نقي (ع) از مهدي (ع) خبر داده

امام علي نقي (ع) فرمود: بعد از من فرزندم حسن امام است و بعد از حسن، فرزندش همان قائمي است كه عدل و دادش تمام زمين را فرامي­گيرد... ⁽¹³⁾ و پنج حديث ديگر.

امام حسن عسگري (ع) از مهدي (ع) خبر داده

امام حسن عسگري (ع) به موسي بن جعفر بغدادي فرمود: گويا شما را مي­بينم كه در جانشين من اختلاف نموده­ايد ولي آگاه باشيد هركس به امام­هاي بعد از پيغمبر ايمان داشته باشد، اما امامت فرزند مرا منكر شود مانند كسي است كه نبوت تمام پيمبران را قبول كند ولي پيمبري محمد رسول خدا (ص) را انكار نمايد، درصورتي كه منكر آن حضرت مثل كسي است كه تمام پيمبران را انكار كند، زيرا اطاعت آخرين امام ما مثل اطاعت اولين امام ماست. پس هركس آخرين فرد ما را منكر شود مانند كسي است كه اولين امام را انكار نموده باشد. بدانيد كه غيبت فرزندم به قدري طولاني مي­شود كه مردم در شك واقع مي­شوند مگر افرادي كه خدا ايمانشان را نگهداري كند... ⁽¹⁴⁾ و بيست و يك حديث ديگر.

                      گفتار سيزدهم- اعتقاد به دوره آخر الزمان در پنج آيين مطرح جهان

فتورسم يعني اعتقاد به دور آخرالزمان، و انتظار ظهور منجي، عقيده­اي كه در كيش­هاي آسماني يهوديت (جوداييسم)، و زردشتي (زور استريانيسم)، و مسيحيت (در سه مذهب عمده آن: كاتوليك، پروتستان و ارتدوكس)، و مدعيان نبوت عموماً، و دين مقدس اسلام خصوصاً، به مثابه يك اصل مسلم قبول شده است. و درباره آن در مباحث تئولوژيك مذاهب آسماني، رشته تئولوژي بيبليكال، كاملاً شرح و بسط داده شده است. ⁽¹⁵⁾

بشارت­ها و پيشگويي­هايي كه درباره مهدي و ظهور مهدي، در كتاب­هاي مقدس و ديگر آثار پيشين، و در سخنان حكماي قديم، رسيده است فراوان است. برخي از فاضلان، پاره­اي از اين بشارت­ها و اين سخنان را گرد آورده­اند. ⁽¹⁶⁾ گفته­اند حتي در آثار مصر قديم نيز در اين باره كلماتي آمده است. ما در اينجا به برخي از مدارك بشارت­هاي گذشتگان و انسان­هاي روزگاران قديم، در چند قسمت، اشاره مي­كنيم.

1- در آيين زردشتي:

در كتاب­ها و آثار زردشت و زردشتي، درباره آخرالزمان و ظهور موعود، مطالب بسياري آمده است، ازجمله در اين كتاب­ها:

كتاب اَوِستا

كتاب زَند

كتاب جاماسب نامه⁽¹⁷⁾

كتاب داتِستان دينيك⁽¹⁸⁾

كتاب زراتُشت نامه⁽¹⁹⁾

در دين زردشت، موعودهايي معرفي شده­اند كه آنان را سُوشِيانت مي­نامند. اين موعودها سه تن بوده­اند كه مهمترين آنان، آخرين ايشان است. و او «سوشيانتِ پيروزگر» خوانده شده است.

و اين سوشيانت، همان موعود است. چنانكه گفته­اند:

سوشيانت مزديَسنان، به منزله كَريشناي بَرَهمنان، بوداي پنجم بودائيان، مسيح يهوديان، فارِقليط عيسويان، و مهدي مسلمانان است. ⁽¹⁹⁾

در هر روزگاري، و در ميان هر قومي و امتي، و در هر سرزميني، و به زبان هر پيامبر، يا حكيم، يا بزرگي، كه سخن از «موعود» رفته است، به تعبيرها و اصطلاح­ها و نام­هاي متعارف درميان همان قوم و مردم بوده است، و منظور از همه آن تعبيرها و اشارت­ها و نام­ها، سرانجام موعود آخرالزمان است. و آن موعود، مهدي(ع) است، مهدي موعود (ع).

2- در آيين هندي:

در آيين­هاي هندوان و كتاب­هاي آنان نيز، سخن از نجات دهنده و موعود آمده است، ازجمله در كتاب «مهابها راتا» و كتاب «پورانه­ها». در اين باره گفته­اند:

همه اديان معتقدند كه در پايان هر دوره­اي از تاريخ، بشر از لحاظ معنوي و اخلاقي روبه انحطاط مي­رود و چون طبعاً و فطرتاً درحال هبوط و دوري از مبدأ است و مانند احجار به سوي پايين حركت مي­كند، نمي­تواند به خودي خود به اين سير نزولي و انحطاط معنوي و اخلاقي خاتمه دهد. پس ناچار روزي يك شخصيت معنوي بلند پايه، كه از مبدأ وحي و الهام سرچشمه مي­گيرد، ظهور خواهد كرد، و جهان را از تاريكي جهل و غفلت و ظلم و ستم نجات خواهد داد. در اين مورد، در تعاليم هر ديني، به صورت رمز به حقايقي اشاره شده است كه با معتقدات آيين­هاي ديگر توافق و هماهنگي كامل دارد... مثلاً در كيش هندو در كتب پورانا (purana)، شرح مفصلي درباره دوران آخر عصر كالي (Kali) يعني: آخرين دوره قبل از ظهور دهمين آوا تاراي ويشنو درج گرديده است.⁽²¹⁾

«مقصود از عصر كالي، آخرالزمان است. اكنون عصر كالي است».

3- در آيين بودايي:

چنانكه در پاره­اي از كتب و مآخذ آمده است، در دين بودايي نيز مسأله انتظار مطرح است. گفته­اند كه در اين آيين نيز انتظار هست. شخص مورد انتظار اين آيين، بوداي پنجم است.

معلوم است كه در اين بشارت­ها و اشارت­ها و انتظارها و موعودها، تعبيرها متناسب با فرهنگ خود آن اديان و اقوام است، مثلاً در دين زردشتي، «سوشيانت پيروزگر» گفته مي­شود، در آيين هندو، «آواتارا»، و در بودايي «بوداي پنجم».

4- در آيين يهود:

يهوديان كه خود را پيروان حضرت موساي كليم (ع) مي­دانند نيز منتظر موعودند. در آثار ديني يهود و اسفار تورات. و ديگر كتاب­هاي انبياي آنان، همواره، به موعود اشاره شده است كه به پاره­اي از اين كتاب­ها اشاره خواهيم كرد. اگر به مطالب كتاب «نِبُوئِت هَيِّلد» (وحي كودك) استناد كنيم، به مطالب بسياري درباره ظهور پيامبر اكرم (ص) و به قسمت­هايي از تاريخ و احوال پيامبر (ص) و حوادث مربوط به بعثت و پاره­اي از علائم آخرالزمان، و رجعت، و اشاراتي به شخصيت حضرت حجت بن الحسن المهدي (ع)، و حتي اشاراتي درباره واقعه عاشورا، دست خواهيم يافت. ⁽²²⁾

به هرحال، چون يهوديان به حضرت مسيح (ع) ايمان نياوردند، به طبع موعود آنان هنوز ظهور نكرده است. اگر در مجموع آنچه در آثار مقدس يهودي آمده است تأمل ­شود، چهره سه موعود، در آنها ترسيم مي­شود:

حضرت مسيح (ع).

حضرت محمد (ص)

حضرت مهدي (عج).

با اين حساب، انتظار در يهوديت، كيفيتي ويژه مي­يابد و چون اين قوم، نه به حضرت مسيح (ع) و نه به حضرت محمد (ص). به هيچكدام نگرويدند بايد دربرابر مسأله موعود و انتظار. بسيار حساس و نگران باشند و بايد از اين همه اشارات و بشارات، كه در كتاب­ها و آيات خودشان آمده است، به سادگي و غفلت نگذارند. آنان بايد از ديگر منتظران، منتظرتر باشند و بيشتر به انتظار و آمادگي براي ظهور فكر كنند و از اين همه ظلم و خيانت دست بردارند و از عواقب ظلم و ستم بترسند. آنان دو موعود خود مسيح (ع) و محمد (ص) را نپذيرفتند ليكن از دست موعود سوم رها نخواهند گشت. ⁽²³⁾ اين است كه در روايات آمده است كه جماعتي از يهوديان گرد «دجّال» را مي­گيرند. و با ظهور مهدي(ع) و فرود آمدن عيسي(ع) و كشته شدن دجال آنان نيز قتل عام مي­شوند و دامنه تاريخ و بشريت از لوث وجودشان پاك مي­گردد. ⁽²⁴⁾

اينك نام چند كتاب از كتب يهوديت و عهد عتيق كه در آنها سخناني درباره موعود آمده است:

كتاب دانيال پيامبر. ⁽²⁵⁾

كتاب حَجّي (حَكّي) پيامبر.

كتاب صَفَنياي پيامبر.

كتاب اِشَعياي پيامبر.

همچنين در كتاب زبور حضرت داود (ع) نيز در اين باره مطالبي ذكر شده است چنانكه «قرآن كريم» از «زبور» و ذكر غلبه صالحان در آن، سخن گفته است:

وَ لَقَد كَتَبنا في الزَّبور، مِن بَعدِ الذِّكر، اَنَّ الاَرضَ يَرثُها عِبادِي الصّالِحُون. ⁽⁶⁹⁾

در اينجا شاره مي­كنم كه بشارت­هاي مذكور در آثار مقدس يهود همه و همه درست است پاره­اي تحقق يافته است و پاره­اي تحقق خواهد يافت. ليكن آنان حق را نپذيرفتند، نه از زبان حضرت مسيح (ع) و نه از زبان حضرت محمد (ص) (با اينكه بشارت آمدن اين دو پيامبر بزرگ در كتب خود يهود، آمده است)، اما از زبان شمشير مهدي (ع) خواهند پذيرفت... و اميد داريم پيش از آن نيز فرزندان رشيد اسلام بتوانند مزد اين همه قتل و خيانت و فساد و جنايت و پستي و رذالت را كف دست خائنان و فاسدان و ظالمان اين قوم نحس و شوم و متجاوز بگذارند. ⁽²⁷⁾

در هرحال، چه قوم يهود حقپوش حقكش بپذيرد و چه نپذيرد، پس از حضرت موسي (ع) حضرت عيسي (ع) آمد و او دين موسي را نسخ كرد. اكنون دين يهود دين منسوخ و شريعت باطله است. و پس از حضرت عيسي (ع) حضرت محمد بن عبدالله (ص) پيامبر اكرم ما ظهور كرد (پيامبري كه عيساي مسيح (ع) نيز آمدن او را بشارت داده بود⁽²⁸⁾) و پيامبر دين مسيح را نسخ كرد. اكنون دين مسيح دين منسوخ و شريعت باطله است و از هنگام طلوع اسلام، تاكنون، و تا دامنه قيامت، تنها دين آسماني موجود در روي زمين، ديني كه مبتني بر وحي و پيامبري است، دين مقدس اسلام است. و كتاب خدا در ميان خلق، همواره قرآن است و موعد اكنون، مهدي (ع) است و بشارت­ها و اشارت­هايي كه از پيامبران و ديگر بزرگان سلف رسيده است درحق مهدي (ع) صادق است، و به او و ظهور او ناظر است، و اوست مصداق واقعي آنها همه...

5- در آيين مسيحيت:

در آيين مسيحيت و كتاب­هاي مقدس اين آيين نيز بشارت­هاي بيشتر و روشن­تري درباره موعود آخرالزمان رسيده است. و علت آن، يكي قرب زمان است، زيرا با ظهور حضرت مسيح (ع) زمان در مقياس كلي، به ظهور حضرت مهدي (ع) نزديك­تر شده است. علت ديگر، تحريف كمتري است كه در اين آثار پديد آمده است. و اين نيز از جهتي به زمان مربوط مي­شود، زيرا از دوره نزول و صدور آثار مقدس يهود، زمان بسيار بيشتري مي­گذرد تا از دوره نزول و صدور آثار مقدس مسيحيت. اين امر باعث شده است تا دست تحريف و پوشيده داري در اين آثار به اندازه آثار يهود فرصت كار نيابد، اگرچه علماي مسيحي نيز در اين باره كوشش بسيار كردند، و در تأييد يا ردّ انجيل­ها، به اين مسايل نيز توجه داشتند، و «انجيل بَرنابا» را كمتر تأييد مي­كردند.

به هرحال، در آثار ديني مسيحيت نيز، اين بشارت­ها، آمده است. در اينجا، به چند كتاب، كه در آنها بشارت­ها و اشارت­هايي درباره ظهور آخرالزمان آمده است، اشارتي مي­كنيم:

انجيل مَتّي.

انجيل لُوقا.

انجيل مرقس.

انجيل بَرنابا.

مكاشفات يوحَنّا.

و به دليل همين حضور در فرهنگ­هاي گوناگون، و در عقايد و كتاب­هاي امت­ها و ملت­هاست، كه در يكي از زيارت­هاي حضرت حجت بن الحسن (ع)، چنين آمده است:

اَلسَّلامُ عَلي مَهدِي الاُمَم، وَ جامَعِ الكَلِم.

سلام بر مهدي كه امت­ها از او سخن گفته­اند همو كه همه اقوام و افكار را متحد مي­كند و زير يك پرچم گرد مي­آورد.

پي نوشت­ها:

1-  اين موضوع به طور مبسوط در كتاب دادگستر جهان تأليف حضرت آيت ا... ابراهيم اميني مورد بحث قرار گرفته است.

2-   اثبات الهداة، ج7، ص148.

3-  اين آمار و شماره­ها از روي احاديث موجود در كتاب منتخب الاثر تهيه شده است و اگر از كتاب­هاي ديگري هم استفاده مي­شد، ناچار عدد اخبار از اين مقدار تجاوز مي­كرد.

4 و 5- اثبات الهداة، ج2، ص522 و 555.

6- بحار الانوار، ج51، ص133. اثبات الهداة، ج2، ص333 و 399.

7- بحار الانوار، ج51، ص135.

8- اثبات الهداة، ج2، ص599.

9- بحار الانوار، ج 51، ص143. اثبات الهداة، ج6، ص404.

10- بحار الانوار، ج51، ص151. اثبات الهداة، ج6، ص417.

11- بحار الانوار، ج52، ص322. اثبات الهداة، ج6، ص420.

12- بحار الانوار، ج51، ص156. اثبات الهداة، ج6، ص420.

13- اثبات الهداة، ج6، ص275.

14- بحار الانوار، ج51، ص160. اثبات الهداة، ج6، ص427.

15- «مجموعه حكمت» سال سوم، شماره 1و2، مقاله سيد هادي خسروشاهي.

16- ازجمله رجوع شود به كتاب «بشارات عهدين».

17- از آثار منسوب به مَزديَسنان، مشتمل بر پرسش و پاسخ چند، كه ميان گشتاسب شاه و جاماسب حكيم، ردوبدل شده است. جاماسب را داماد زردشت دانسته­اند. «دائرۃ المعارف فارسي».

18- از موبد بزرگ منوچهر.

19- از شاعر زردشتي، زردشت بهرام پژدو.

20- دائرۃ المعارف فارسي، ج1، ص1373.

21- معارف اسلامي در جهان معاصر، ص245

22- رجوع شود به كتاب بشارات عهدين از صفحه 7 به بعد.

23- خورشيد مغرب، ص71.

24- اينهم يك خباثت عجيب و پستي ديگر اين قوم، كه حتي در آخرالزمان نيز تسليم حق نمي­شوند، بلكه در زمره هواداران دجال درمي­آيند.

25- برخي از متخصصان فاضل و مطلع از كتب عهدين گفته­اند: «... شهادات محكمي موجود است كه كتاب را خود دانيال نوشته است. نُبُوّاتي (خبرهايي از آينده)، كه در آخر كتاب مسطور است، از ايام دانيال تا به قيامت و روز پسين امتداد دارد، و از دجال سخن گفته است. وضع و زبان و طرز تحريرش با زمان دانيال موافقت كلي دارد...»

26- سوره انبياء/105.

27- ممكن است درميان آنان، در ايران و ديگر جاهاي جهان، افراد خوبي باشند مخالف ديگران و ناراضي از اين همه جنايت و پستي و طغيان. البته اينگونه افراد از آنچه مي­گوييم به دور خواهند بود.

28- چنانكه در قرآن كريم ذكر شده است. سوره صف آيه 6. نيز در كتاب «بشارات عهدين» ديده مي­شود.

                        گفتار هشتم- بشارت حكومت صالحان در قرآن و مزامير داود

در قرآن كريم آمده است:⁽¹⁾ «و لقد كتبنا في الزبور من بعد الذكر ان الارض يرثها عبادي الصالحون: مادر «زبور» بعد از ذكر (تورات) نوشتيم كه بندگان صالح من وارث (حكومت) زمين خواهند شد.»

با عنايت به آيه فوق الذكر، يقيناً حكومت زمين از آن صالحان خواهد بود. نكته ديگر كه در آيه مزبور قابل تأمل مي­باشد كلمه «زبور» است و در اين خصوص گروهي از مفسران⁽²⁾ معتقدند گرچه «زبور» در اصل به معني هرگونه كتاب و نوشته است، هرچند در قرآن مجيد در دو مورد از سه موردي كه اين كلمه به كار رفته، اشاره به زبور داود است و لذا اين گروه از مفسران مي­گويند بعيد به نظر نمي­رسد كه مورد سوم يعني آيه مورد بحث نيز به همين معني باشد. بعضي از مفسران نيز احتمال داده­اند كه منظور از «زبور» در اينجا تمام كتب انبياء پيشين است.

در هر صورت چه قول اول را بپذيريم و چه قول دوم را، احساس مي­شود هيچ مغايرتي با اصل قضيه ايجاد نشود، چراكه شيعه معتقد است تمامي انبياء الهي اعتقاد راسخ به حكومت صالحان داشته و بشارت آن را نه تنها به قوم خويش بلكه به اقوام بعد از خود داده­اند. ازجمله آن انبياء داود پيامبر است. «زبور داود» يا به تعبيري كه در كتب «عهد قديم» آمده «مزامير داود» عبارت است از مجموعه­اي از مناجات­ها و نيايش­ها و اندرزهاي داود پيامبر. با تمام تحريفاتي كه در اين كتب به عمل آمده اين قسمت همچنان از دستبردها مصون مانده است. اينك در اين خصوص نكات فشرده­اي را كه در ذيل مي­آيد يادآور مي­شوم:

1- در مزمور 37 جمله 9 مي­خوانيم: «... زيرا كه شريران منقطع مي­شوند، و اما متوكلان به خداوند، وارث زمين خواهند شد. و حال اندك است كه شرير نيست مي­شود، هرچند مكانش را استفسار نمايي ناپيدا خواهد شد»!

2- در جاي ديگر در همين مزمور (جمله 11) مي­خوانيم: «اما متواضعانه وارث زمين شده از كثرت سلامتي متلذذ خواهند شد.»

3- و نيز در همان مزمور 37 جمله 27 اين موضوع به تعبير ديگري ديده مي­شود: «زيرا متبركان خداوند وارث زمين خواهند شد، اما ملعونان وي منقطع خواهند شد...»

4- در همين مزمور جمله 29 آمده است: «صديقان وارث زمين شده، و هميشه در آن ساكن خواهند بود.»

5- و در جمله 18 از همين مزمور آمده است: «خداوند روزهاي صالحان را مي­داند و ميراث ايشان ابدي خواهد شد.»⁽³⁾

مفسران⁽⁴⁾ با توجه به تعابير فوق، آنها را دليل به عموميت حكومت صالحان دانسته و معتقدند اين تعبيرات كاملاً با احاديث قيام مهدي موعود (عج) تطبيق مي­كند.

                                              گفتار نهم- طرح مدينه فاضله

اساساً طرح مدينه فاضله، از روزگار باستان تاكنون، بدين منظور بوده است كه انسان، كه عشق به تكامل و پيشرفت در او نهفته است، و انگيزه اعتلاجويي و والاگرايي ذاتي اوست، هنگامي كه جامعه برتر و زندگي انساني و عالي­تر را تصور كرد. و درباره آن انديشيد، و آن را در مغز خويش پروراند، و بلكه ترسيم­هايي از آنان را نيز ديد، بكوشد تا آن جامعه را بسازد و به آن جامعه برسد. و براي رسيدن به آن سعي كند خود و ديگران را مناسب آن بسازد. از اين رو انديشمندان بين المللي چون اسكاروايلد معتقد است:

«نقشه جهان غايي كه مدينه فاضله را نشان ندهد، حتي ارزش اين را ندارد كه به آن نگاه كنند، زيرا اين نقشي مملكتي را كه انسانيت در آن فرود آمده است، كنار گذاشته است. هنگامي كه انسانيت در چنين مملكتي فرود مي­آيد. به اطراف نظر مي­اندازد، و همين كه ناحيه بهتري پيدا كرد. كشتي خود را به سوي آن مي­برد...» ⁽⁵⁾

يكي ديگر از انديشمندان چنين پيشنهاد مي­كند:

«تصور مي­كنم همه ما بايد آرزومند جامعه­اي باشيم كه منع و اجبار در آن به حداقل تخفيف يافته باشد. و مردم آن به خودي خود طوري رفتار كنند كه همان رفتار آنها منجر به همكاري اجتماعي شود. ولي به نظر، وصول به چنين جامعه­اي ناچار بايد از طريق اجراي قانون باشد. زيرا در غير اين صورت، عادات حسنه هرگز پيدا نمي­شود، و امكاناتي كه از عادات حسنه حاصل مي­گردد به دست نمي­آيد...»⁽⁶⁾

همين انديشمند نظر خويش را با عجز انسان چنين كامل مي­كند:

«تصور نمي­كنم نژاد انسان آن سياستمداري و قابليت را داشته باشد، كه تنها به ميل و رضاي خود به تأسيس دولت جهاني گردن نهد. به اين دليل است كه خيال مي­كنم از تأسيس و برقراري و حفظ و نگاهداري آن، در سنين اول عمر، اعمال زور و فشار لازم باشد.»⁽⁷⁾

ايشان با جهاني بودن مدينه فاضله چنين پيشنهاد مي­كند:

«... بايستي تعليم و تربيت با مقتضيات بين المللي در سراسر جهان انتشار يابد.»⁽⁸⁾

باري سخن از مدينه فاضله نه به اين دوران كه بلكه از دوران كهن تاكنون، از آرزوهاي فلاسفه و مصلحان و پيامبران بوده است. امروز دنياي مادي هم معتقد شده است كه تنها علاج بيماري­هاي جامعه بشري، و تنها راه جلوگيري از جنگ و تثبيت صلح، تشكيل حكومت جهاني است.

اعتقاد شيعه:

ما به عنوان شيعه علوي معتقديم با ظهور منجي عالم بشريت «وجود مقدس حضرت مهدي (عج)» يكي از اصلي­ترين و مقدس­ترين آرمان­ها و آرزوهاي بشري در تاريخ فرهنگ انساني تحقق خواهد يافت و تنها اوست كه لياقت و صلاحيت تشكيل حكومت واحد جهاني را دارد، و سنت­هاي خدايي نيز همين را ايجاب مي­كند و جهان براي همين آفريده شده است تا موجودات راه كمال پيمايند و هر وجودي به كمال نهايي خويش برسد.

دنياي امروز با مدينه فاضله فرسنگ­ها فاصله دارد و علت اين امر آن است كه دوران بلوغ و رشد انساني جوامع بشري فرا نرسيده است. منتسكيو مي­گويد:

«براي اينكه قانوني به خوبي وضع و به موقع اجرا گذاشته شود، بهتر آن است كه روحيات مردم، براي قبول آن قانون آماده باشد.»⁽⁹⁾

با استنباط از سخن منتسكيو مي­توان نتيجه گرفت: تشكيل چنان جامعه­اي به وقتي موكول خواهد شد، كه اجتماعات انساني رشد كافي بيابند و افكار آمادگي پيدا كند و به همين دليل ظهور حضرت به هنگامي مناسب نويد داده شده است، تا با آمدنش انسان به هدف اصلي آفرينش رهبري شود، و استعدادها از قوه به فعل درآيد تا جامعه رو به سوي تكامل واقعي قدم گذارد.

                   گفتار دهم-  بشارت قرآن و روايات در تشكيل حكومت واحد جهاني

ما در اين قسمت به چند آيه و روايت اشاره مي­كنيم، كه هريك به نوبه خود تحقق مدينه فاضله را درظهور مهدي موعود (ع) دانسته است. با بررسي اين آيات و روايات كه در ذيل خواهد آمد، مي­توان دريافت او تنها كسي است كه دين مساواتي را كه پيامبر آورد با علي بن ابيطالب (ع) در يك قبر مدفون شد، مي­تواند در قالب حكومت انساني تجديد و احياء نمايد.

1- سوره توبه آيه 33 :

 «هو الذي ارسل رسوله بالهدي و دين الحق ليظهره علي الدين كله و لو كره المشركون».

ترجمه: «او كسي است كه رسولش را با هدايت و آئين حق فرستاد تا او را بر همه آيين­ها غالب گرداند هرچند مشركان كراهت داشته باشند.»

آيه فوق كه عيناً و با همين الفاظ در سوره «صف» نيز آمده است با تفاوت مختصري در سوره «فتح» تكرار شده است. خبر از جهاني شدن اسلام و عالمگير گشتن اين آيين مي­دهد. ولي طبق روايات مختلفي كه در منابع اسلامي وارد شده، تكامل اين برنامه همگاني خواهد بود كه «مهدي (ع)» ظهور كند و به برنامه جهاني شدن اسلام تحقق بخشد.

الف- «مرحوم طبرسي» در «مجمع البيان» از امام باقر (ع) در تفسير اين آيه چنين نقل مي­كند:

«ان ذلك يكون عند خروج المهدي فلا ليقي احدا الا اقر به محمد (ص)» :
وعده­اي كه در اين آيه است به هنگام ظهور مهدي (ع) از آل «محمد (ص)» صورت مي­پذيرد. در آن روز هيچكس در روي زمين نخواهد بود مگر اينكه اقرار به حقانيت محمد (ص) مي­كند.

ب- و نيز در همان تفسير از پيامبر اسلام (ص) چنين نقل شده كه فرمود:

«لايبقي علي ظهر الارض بيت مدر ولا و برالا ادخله الله كلمه الاسلام» : «بر صفحه روي زمين هيچ خانه­اي باقي نمي­ماند نه خانه­هايي كه از سنگ و گل ساخته شده و نه خيمه­هايي كه از كرك و مو بافته­اند مگر اينكه خداوند نام اسلام را در آن وارد مي­كند»

ج- و نيز در كتاب «اكمال الدين» «صدوق» از امام صادق (ع) در تفسير اين آيه چنين نقل شده: «والله مانزل تاويلها بعد و لاينزل تاويلها حتي يخرج القائم فاز اخرج القائم لم يبق كافر بالله العظيم.» به خدا سوگند هنوز محتواي اين آيه تحقق نيافته است و تنها زماني تحقق مي­پذيرد كه «فائم» خروج كند و به هنگامي كه او قيام كند كسي كه خدا را انكار نمايد در تمام جهان باقي نخواهد ماند.⁽¹⁰⁾

گروهي از مفسران⁽¹¹⁾ نيز اين تفسير را ذيل آيه ذكر كرده­اند.

2- سوره اسراء آيه 81 :

«قل جاء الحق و زهق الباطل ان الباطل كان زهوقاء»

ترجمه: «و بگو حق فرارسيد و باطل مضمحل و نابود شد و (اصولاً) باطل نابود شدني است!»

در بعضي از روايات جمله «جاء الحق و زهق الباطل» به قيام مهدي تفسير شده است هنگامي امام باقر (ع) فرمود: مفهوم اين سخن الهي اين است كه: «اذ اقام القائم ذهبت دولة الباطل» :

«هنگامي كه امام قائم (ع) قيام كند دولت باطل برچيده مي­شود.»⁽¹²⁾

در روايت ديگري مي­خوانيم⁽¹³⁾ مهدي (ع) به هنگام تولد بر بازويش اين جمله نقش بسته بود:

جاء الحق و زهق الباطل ان الباطل كان زهوقاً».

3- سوره انبياء آيه 105 :

«ولقد كتبا في الزبور من بعد الذكر ان الارض يرثها عبادي الصالحون» :

ترجمه: «ما در «زبور» بعد از ذكر (تورات) نوشتيم كه بندگان صالح من وارث (حكومت) زمين خواهند شد».

در بعضي از روايات صريحاً اين آيه تفسير به ياران مهدي (ع) شده است كه به دو نمونه از آنها در زير اشاره مي­شود:

الف- در مجمع البيان ذيل همين آيه از امام باقر (ع) چنين مي­خوانيم: هم اصحاب المهدي في آخر الزمان: «بندگان صالحي را كه خداوند در اين آيه به عنوان وارثان زمين ياد مي­كند ياران مهدي (ع) در آخر الزمان هستند»

ب- در تفسير قمي نيز در ذيل اين آيه چنين آمده است: ان الارض يرثها عبادي الصالحون، قال القائم و اصحابه: «منظور از اينكه زمين را بندگان صالح خدا به ارث مي­برند مهدي قائم (ع) و ياران او هستند»

علاوه بر روايات فوق كه درخصوص تفسير اين آيه وارد شده روايات بسيار زيادي كه بالغ به حد تواتر است از طريق شيعه و اهل تسنن درمورد مهدي (ع) از پيامبر گرامي اسلام (ص) و همچنين از «ائمه اهل بيت (ع)» نقل شده كه همه آنها دلالت بر اين دارد سرانجام حكومت جهان به دست صالحان خواهد افتاد. و مردي از خاندان پيامبر (ص) قيام مي­كند و زمين را پر از عدل و داد مي­سازد و آنچنان كه از ظلم و جور پر شده باشد.

ج- در اكثر منابع اسلامي از پيامبر (ص) حديث معروفي بدين مضمون نقل شده است: لولم يبق من الدنيا الا يوم. لطول الله ذلك اليوم، حتي يبعث رجلاً (صالحاً) من اهل بيتي يملأ ُ الارض عدلا و قسطاً كما ملئت ظلماً و جوراً: «اگر از عمر جهان جز يك روز نماند، خداوند آن روز را آنقدر طولاني مي­كند تا مرد صالحي را از خاندان من برانگيزد كه صفحه زمين را پر از عدل و داد كند همانگونه كه از ظلم و جور پر شده است.» ⁽¹⁴⁾

اين حديث با همين تعبير يا مختصر تفاوتي در بسياري از كتب شيعه و اهل بيت(ع) آمده است.⁽¹⁵⁾

4- سوره قصص آيه 5 :

«و نريد ان نمنّ علي الذين استضعفوا في الارض و نجعلهم ائمة و نجعلهم الوارثين» :

ترجمه: «اراده­ ما بر اين قرار گرفته است كه به مستضعفين نعمت بخشيم، و آنها را پيشوايان و وارثين روي زمين قرار دهيم.»

در روايات اسلامي مي­خوانيم كه ائمه اهل بيت (ع) در تفسير اين آيه اشاره به ظهور حكومت حق و عدالت در تمام كره زمين به وسيله «مهدي (ع)» (ارواحنا له الفداء) كرده­اند.

«دنيا پس از چموشي و سركشي همچون شتري كه از دادن شير به دوشنده­اش خودداري مي­كند و براي بچه­اش نگه مي­دارد به ما روي مي­آورد... سپس آيه
«و نريدان نمن» را تلاوت فرمود»⁽¹⁶⁾

ب- و در حديث ديگري از همان امام بزرگوار (ع) مي­خوانيم كه در تفسير آيه فوق فرمود: «اين گروه آل محمد (ص) هستند، خداوند مهدي آنها را بعد از زحمت و فشاري كه بر آنان وارد مي­شود برمي­انگيزد و به آنها عزت مي­دهد و دشمنانشان را ذليل و خوار مي­كند»⁽¹⁷⁾

ج- و در حديثي از امام زين العابدين علي بن الحسين (ع) مي­خوانيم: «سوگند به كسي كه محمد (ص) را به حق بشارت دهنده و بيم دهنده قرارداد كه نيكان از ما اهل بيت و پيروان آنها به منزله موسي و پيروان او هستند، و دشمنان ما و پيروان آنها به منزله فرعون و پيروان او مي­باشند.»⁽¹⁸⁾

                        گفتار يازدهم-  ترسيمي از جامعه دوران حكومت مهدي (ع)

نگارنده ضروري دانست تا اين بخش از بحث را از ديدگاه روايت­ها و بشارت­هاي مذهبي، بررسي نمايد چراكه اين مهم كاملاً مي­تواند يك پيشگويي اجمالي از چگونگي آينده زندگي در نظر شيعه رابيان كند. ما معتقديم (رواياتي كه براي نمونه در ذيل خواهد آمد) ائمه طاهرين (ع) مدينه فاضله واقعي را باور داشته­اند و حل همه مشكلات را در كليه امور، با برآوردن همه نيازهاي جامعه، در گرو ظهور حضرت قائم (عج) دانسته­اند.

1- رشد عقلاني:

امام محمد باقر (ع) فرمود: «قام ما، به هنگام رستاخيز خويش، نيروهاي عقلاني توده­ها را تمركز دهد. خردها و دريافت­هاي خلق را به كمال رساند» ⁽¹⁹⁾

2- آموزش علم: امام محمد باقر (ع) فرمود: «در زمان مهدي (ع) به همه شما حكمت و علم بياموزند تا آنجا كه زنان، در خانه­ها، با كتاب خدا و سنت پيامبر، رفتار كنند.»⁽²⁰⁾

3- ثمرات ظهور مهدي (ع): امام محمد باقر (ع) مي­فرمايد: «قائم ما را تأييد مي­رسانند. زمين را براي او درنوردند و گنج­ها را به او بنمايانند. حكومت او شرق و غرب را فراگيرد. و خداوند به دست مهدي (ع) دين خويش را بر همه دين­ها پيروز سازد، اگرچه اين را بي­دينان نخواهند» در روزگار مهدي (ع)، در زمين، هيچ جا، ناآباد نخواهد ماند... اما اين همه، پس از دوران غيبتي است دراز، تا خداوند، اطاعت و ايمان مردمان را بيازمايد.»⁽²¹⁾

4- تساوي مردم با يكديگر: «اسحاق بن عمار مي­گويد: نزد امام صادق (ع) بودم. او از تساوي مردم با يكديگر و حقي كه هركس بر ديگري دارد، سخن گفت. من سخت در شگفت شدم. فرمود: «اين، به هنگام رستاخيز قائم ماست، كه در آن روزگار واجب همگاني است كه به يكديگر وسايل رسانند و نيرو بخشند.»⁽²²⁾

5- طراوت زندگي: رسول اكرم (ص) مي­فرمايد: «مهدي (ع) در امت من خواهد بود. در آن روزگار، آسمان باران فراوان دهد و زمين هيچ روييدني را در دل نگاه ندارد».⁽²³⁾

6- امنيت جامعه: حضرت علي (ع) مي­فرمايد: «اگر قائم، رستاخيز كند، آسمان- چنانكه بايد- باران بارد و زمين گياه روياند. كينه­ها از سينه­ها بيرون رود. حيوانات نيز با هم سازندگي كنند. در آن روزگار، زن با همه زيب و زيور خويش، از عراق درآيد و تا شام برود، نه جايي زميني بي­سبزه بيند و نه درنده­اي او را نگران سازد.» ⁽²⁴⁾

7- رفع تبعيض: امام صادق (ع) فرمود: «چون رستاخيز قائم، آغاز شود، قطايع⁽²⁵⁾ از ميان مي­رود. و ديگر اقطاي درميان نخواهد بود.» ⁽²⁶⁾

8- برطرف شدن نيازمندي: پيامبر اسلام (ص) فرمود: «مهدي (ع)، ميان مردم- در تقسيم اموال- به مساوات رفتار مي­كند، به طوري كه ديگر نيازمند و محتاجي يافت نمي­شود.»⁽²⁷⁾

9- تقسيم مال به طور مساوي: ابوسعيد خدري مي­گويد: پيامبر (ص) فرمود: «به مهدي بشارتتان مي­دهم. او به هنگام اختلاف مردمان، از ميان امت من انگيخته مي­شود. ساكنان آسمان و زمين از او خشنود خواهند بود. او مال را درست درست تقسيم مي­كند. مردي پرسيد: درست درست چيست؟ فرمود: ميان همه، مساوي...»⁽²⁸⁾

10- فراواني نعمت: پيامبر اسلام (ص) فرمود: «زمين بار محصول خويش را مي­دهد. و در دل خويش، چيزي برجاي نمي­گذارد. در آن روزگار مال و ثروت، خرمن شود. هركس دربرابر مهدي (ع) بايستد و بگويد: اي مهدي (ع)، به من مالي ده! مهدي(ع) بي­درنگ، گويد: بگير»⁽²⁹⁾

11- بشارت امام صادق (ع): امام جعفر صادق (ع) فرمود: « به هم بپيونديد. به يكديگر نيكي روا داريد. و مهرباني كنيد. سوگند به آن كس كه دانه را در دل خاك شكافت و جان انسان را آفريد، روزگاري برسد، كه كسي براي درهم و دينار خويش جايي نيابد، به اين علت كه همه مردمان، از فضل خدايي... بي­نياز باشند و مستغني»⁽³⁰⁾

12- قطع نزاع: امام باقر (ع) فرمود: «همه مال و خواسته دنيا، آنچه در درون زمين است و آنچه بر روي آن، نزد مهدي (ع) گردآيد. آنگاه مهدي (ع) به مردم بگويد: بياييد اينها، همان چيزهايي است كه براي به دست آوردن آنها، از خويشان خود بريدند (قطع رحم كرديد)، و خون­ها ريختند، و محرمات الهي را مرتكب شديد... آنگاه چنانكه كسي پيش از او نبخشيده است، به مردم ببخشيد.»⁽³¹⁾

پي نوشت­ها:

1- سوره انبياء/ 105.

2،3و4- علاقمندان براي مطالعه بيشتر مي­توانند به تفسير نمونه. ج13، ص518 الي 519 مراجعه نمايند.

5- لذات فلسفه، ص389.

6- اميدهاي نو، ص115.

7- اميدهاي نو، ص136.

8- اميدهاي نو، ص210.

9- روح القوانين، ص349.

10- تفسير نورالثقلين، ج2، ص211.

11- تفسير الميزان، ج9، ص392.

12و13- تفسير نور الثقلين، ج3، ص212 و 213.

14- تفسير نمونه، ج13، ص 519.

15- علاقمندان مي­توانند براي اطلاع بيشتر به كتاب «منتخب الاثر» و «نور الابصار» مراجعه نمايند.

16- نهج البلاغه، كلمات قصار شماره 209.

17- «غيبت شيخ طوسي» طبق نقل تفسير نورالثقلين، ج14، ص110.

18- «تفسير مجمع البيان» طبق نقل تفسير نمونه، ج16، ص215.

19- بحار الانوار، ج52، ص336.

20- بحار الانوار، ج52، ص352.

21- اكمال الدين، ج7، ص190.

22- وسايل الشيعه، ج2.

23- الزام الناصب ص163.

24- بحار الانوار، ج10.

25- قطايع زمين­هايي است از اراضي خراجي كه از راه امتياز به نزديكان حكام داده مي­شود تا آباد كنند.

26- بحار الانوار، ج52، ص309.

27- بحار الانوار، ج51، ص88.

28- بحار الانوار، ج51، ص 78.

29- بحار الانوار، ج51، ص88.

30- بحار الانوار، ج51، ص146.

31- بحار الانوار، ج51، ص29.

                                                 گفتار دوم- آغاز غيبت

پس از شهادت امام حسن عسگري (ع) در سال 260 هجري قمري عملاً رهبري امت اسلامي برعهده امام زمان حضرت مهدي (ع) واگذار شد و ايشان نيز بر جنازه پدر بزرگوارش نماز خواند. به دليل فشار بي­حد و حصر خليفه عباسي و نامساعد بودن شرايط اجتماعي و سياسي آن زمان، حضرت به اذن خداوند يك زندگي مخفي كوتاه را انتخاب نمودند و اين آغاز غيبت بود و چون اين غيبت از سال⁽¹⁾ 260 شروع و تا سال 329 هجري قمري ادامه داشت به غيبت صغري معروف گشت. حضرت مهدي (ع) در اين مدت از طريق وكلا و نواب خاص با مردم در ارتباط بود و به اداره امور مي­پرداختند و به واسطه آنان مشكلات امت را برطرف مي­نمودند. اصل غيبت بخشي از سنت­هاي الهي است. و در زندگاني پيامبران هم وجود داشته و اين امر، خود نوعي حكمت و آزمايش است. غايب شدن امام مهدي (ع) به دو مرحله تقسيم مي­گردد: 1-غيبت صغري. 2- غيبت كبري.

1- غيبت صغري:

اين غيبت، غيتبي همه جانبه نبود، و شعاع و دامنه آن محدود بود. يعني در طول مدت 70 سالة اين غيبت، اگرچه امام از نظرها پنهان بود، ليكن اين غيبت و پنهاني، نسبت به همه كس نبود، بلكه كساني بودند كه به صورتي با امام درتماس بودند. و اينان نايبان خاص امام بودند، كارهاي مردم را مي­گذرانيدند، نامه­ها و سئوالات مردم را به نزد امام مي­بردند- يا مي­فرستادند- و پاسخ امام را به مردم مي­رساندند. و گاهي گروهي از مردم، به وسيله آن نايبان خاص- كه ذكرشان مي­آيد- به ديدار امام دوازدهم بارمي­يافتند. اين بود كه در اين مدت، امام، هم غايب بود و هم غايب نبود.

نائبان خاص در غيبت صغري:

نايبان خاص را، «نُوّاب خاص» و «نُوّاب اربعه» مي­گويند. نواب اربعه- چنانكه از همين تعبير پيداست- چهارتن بوده­اند، همه از علما و زُهّاد و بزرگان شيعه:

يك) عثمان بن سعيد:

نخستين نايب خاص مهدي (ع)، عثمان بن سعيد اسدي عَمروي بود، كه ظاهراً بعد از 260 هجري قمري در گذشته و در بغداد نيز به خاك سپرده شده است.

عثمان بن سعيد، از ياران و اصحاب و شاگردان مورد وثوق امام دهم و امام يازدهم بود، و خود در زير سايه امامت تربيت يافته بود. در دوره آن دو امام نيز، وكيل امور ايشان بود. هم امام علي النقي (ع) و هم امام حسن عسكري (ع) او را تمجيد و توثيق فرموده بودند، و اطمينان خود را نسبت به او ابراز داشته بودند. پس از درگذشت امام يازدهم، و پيش آمدن امر غيبت، عثمان بن سعيد، از سوي حضرت مهدي (ع) به نيابت خاص منصوب گشت، و واسطه ميان امام و شيعيان شد.

دو) محمد بن عثمان:

دومين سفير و نايب، محمد بن عثمان بن سعيد عمروي بود، كه در سال
305 هجري قمري در گذشته و در بغداد به خاك سپرده شده­اند.

وي فرزند سفير اول، عثمان بن سعيد بود. او از جانب امام يازدهم نيز تمجيد و توثيق شده بود. عثمان بن سعيد، به هنگام مرگ خود، امر نيابت را، به فرمان امام غايب، به فرزند خويش محمد سپرد، و او واسطه ميان امام و شيعيان گرديد. مدت نيابت محمد بن عثمان و سفارت او، بيش و كم 40 سال به طول انجاميد.

سه) حسين بن روح نوبختي:

سومين سفير شيخ ابوالقاسم حسين بن روح نوبختي بود، كه در سال 326 هجري قمري دار فاني را وداع گفتند.

وي از شيوخ مورد اعتماد محمد بن عثمان بود. يكي ديگر از بزرگاني كه مورد اعتماد محمد بن عثمان بود و از نزديكان و اصحاب او بود، جعفربن احمد بود.

چهار) محمد بن محمد سَمُري:

چهارمين سفير، شيخ ابوالحسن علي بن محمد سَمُري بود، كه در سال
329 هجري قمري در گذشته و در بغداد به خاك سپرده شده­اند و آرامگاه او نزديك آرامگاه عالم و محدث بزرگ، ثقة الاسلام، محمد بن يعقوب كليني مي­باشد.

اين بزرگان و عالمان و روحانيان برجسته و متقي و زاهد و آگاه در دوره غيبت صغري، هريك پس از ديگري نايب خاص امام دوازدهم بودند و امور مردم را مي­گذراندند، و واسطه ميان امام و شيعيان بوند. ⁽²⁾

اين بزرگان همه اهل معرفت و ايمان و قبول و تسليم بودند، ديانت آنان چنان كامل بود كه هميشه و در همه امور تسليم نظر امام خود بودند. نوشته­اند كه برخي چنين تصور مي­كردند كه نيابت امام دوازدهم پس از محمد بن عثمان، به جعفر بن احمد خواهد رسيد. چون هنگام درگذشت محمد بن عثمان فرارسيد، جعفر ابن احمد در بالاي سر محمدبن عثمان نشسته بود و شيخ ابوالقاسم حسين بن روح در پايين پاي او. محمد بن عثمان، در آن حال، روكرد به جعفر بن احمد و گفت: «من مأمور شدم كه ابوالقاسم ابن روح را وصي گردانم و امور را به او واگذارم». چون جعفربن احمد اين سخن را شنيد، از جاي خود برخاست، و دست حسين بن روح را گرفت و او را در بالاي سر محمدبن عثمان نشانيد، و خود در پايين پاي وي نشست.

همچنين آورده­اند كه محمد عثمان، زماني بزرگان و مشايخ شيعه را گردآورد و گفت: «هرگاه براي من حادثه­اي پيش آيد و مرگم فرارسد وكالت (و نيابت از امام دوازدهم) با ابوالقاسم بن روح خواهد بود. من مأمور شدم كه او را به جاي خود معرفي كنم».

                              گفتار سوم- غيبت كبري و تكليف مسلمانان

امام زمان (عج) به آخرين نماينده خود علي بن محمد سَمُري نامه­اي بدين مضمون نوشت: اي علي بن محمد سَمُري خداوند برادران ديني تو را در مصيبت تو اجر عظيم كرامت فرمايد. و تو 6 روز بيشتر زندگي نمي­كني. كارهاي خود را جمع و جور كن و آماده باش و با احدي وصيت نكن كه از تو نائب من باشد زيرا دوران غيبت كبري فرار رسيده است ديگر ظاهر نخواهم شد مگر به اذن و فرمان الهي.

اينك كه 1100 سال از زمان غيبت كبري مي­گذرد. ممكن است در ذهن عده­اي اين سوال ايجاد شود پس چه كسي در زمان غيبت كبري رهبري جامعه مسلمانان را برعهده مي­گيرد؟ و يا اينكه اصولاً بعد از آن سخنان و نوشته امام (عج) به آخرين سفيرش، رهبري در جامعه اسلامي با چه كسي خواهد بود تا امت اسلامي را رهبري كندو آنان را مجتمع نمايد تا گمراه نشوند...

امام (عج) درخصوص معضل فوق طي يك نامه رهبري امت اسلامي را چنين معرفي مي­نمايد تا مردم حيران و سرگردان نمانند. كه در اين نامه مهم نيز تكليف بندگان مشخص گرديده است. «وَ اَمَّا الحَوادِثُ الواقِعة فَارجِعُوا فيها اِلي رُواة حَديثنا فَانَّهُم حُجَّتِي عَلَيكُم وَ اَنَا حُجّة الله عَلَيهِم» در حوادث و رويدادهاي آينده به كساني كه در علوم اسلامي فقيه و متخصص مي­باشند. و روايات و نقطه نظرهاي ما در علوم اسلامي را مي­فهمند و تشريح مي­كنند، به آنان مراجعه كنيد اين عالمان آگاه و فقهاء مومن رهبري و حجت شما و نمايندگان من مي­باشند و من نيز رهبر و حجت خدا بر شما مسلمانان هستم. با اين حديث امام زمان (عج) مسأله رهبري را در زمان غيبت كبري حل نمودند و خود پايه گذار مرجعيت. اجتهاد و تقليد گرديدند.

منظور از حوادث واقعه:

آنچه مسلم است و از متن نامه امام (عج) برمي­آيد منظور از حوادث واقعه به تعبير امام راحل (ره) مسايل و احكام شرعيه نيست بلكه منظور از آن پيشامدهاي اجتماعي و گرفتاري­هايي بوده كه براي مردم و مسلمين روي مي­داده است. ظرافت بحث فوق درهمين نكته نهفته است و آن اين است كه اكنون چون دست ما به شما نمي­رسد در پيشامدهاي اجتماعي بايد چه كنيم. وظيفه چيست؟ حضرت امام زمان (عج) در پاسخ به اين سوال حساس ايشان فرموده­اند كه در حوادث و مشكلات به روات احاديث ما يعني فقها مراجعه كنيد. زيرا آنها حجت من بر شما مي­باشند و من حجت خدا بر شما هستم. در اينجا از فرصت استفاده كرده و خوانندگان گرامي را بر اين نكته يادآور مي­شوم كه دين اسلام در هر شرايطي با هر مشكلي پاسخگوي خوب و مناسبي براي نياز مردم به شمار مي­آيد، چنانكه احكام الهي اسلام با رحلت و شهادت پيامبر (ص) و امامان (ع) تعطيل بردار نبوده و نيست.

                           گفتار چهارم- نقش ولايت فقيه در عصر غيبت كبري

نقش ولايت فقيه همان نقش امامت و تداوم خط انبياء است. يعني اگر ما در زمان پيامبر خاتم (ص) و امامان برحق داراي مسايل مالياتي و اقتصادي و جزايي و نظامي و قضايي و سياسي بوديم كه نه پروردگار متعال اجازه تعطيل شدن آن را مي­داد و نه بر سر كار آمدن افراد جاهل و خودخواه و ناآگاه را براي اجراي صحيح آن امور، امروز هم چنين است و لذا اجراي چنين احكامي را تنها به دست فقهاي عادل و اسلام شناسان باتقوي ميسر مي­داند.

با پذيرش اينكه مسلمانان نياز به نظام دارند و بايد مرزهاي مسلمين از تعدي درامان باشند و همچنين قوانين الهي اجرا گردد تا حق مظلوم از ظالم گرفته شود و هرگز ظالم به واسطه ظلمش قوت نيابد و مظلوم به واسطه ضعفش مغلوب نگردد. تا اين چنين صداي رساي اسلام به همه دنيا برسد و اين شدني نيست، مگر اينكه يك تشكيلات حساب شده و دقيق مي­طلبد كه در رأس آن يك رهبر دلسوزي قرار گرفته باشد.

اسلام دين جامع و مانع مي­باشد و اينكه دشمنان تبليغ كرده­اند اسلام دين جامعي نيست، دين زندگي نيست، براي جامعه نظامات و قوانين ندارد، چيزي جز دروغ محض نمي­باشد. زيرا استعمارگران از 300 سال پيش يا بيشتر به كشورهاي اسلامي راه پيدا كردند و براي رسيدن به مطامع شوم و استعماري خود لازم ديدند كه زمينه­هايي فراهم سازند تا اسلام را نابود كنند چون مي­دانستند آنچه سدي در مقابل منافع مادي آنهاست و قدرت سياسي آنها را به خطر مي­اندازد اسلام و احكام اسلام است و ايماني كه مردم به آن دارند، و روي اين اساس به وسايل مختلف بر ضد اسلام اصيل و ناب محمدي كه دين افراد مجاهدي است كه به دنبال حق و عدالت هستند تبليغ و دسيسه كردند. و بيش از اين برنامه­ها، نهضت اسلام در آغاز گرفتار يهود شد و تبليغات ضد اسلامي و دسايس فكري را نخست آنها شروع كردند و به­طوري كه ملاحظه مي­كنيد دامنه آن تا به حال كشيده شده است. انقلاب اسلامي با نسيم حيات بخش اين تصور غلط را كه اسلام فقط رساله عمليه است و راجع به زندگي و اداره جامعه چيزي ندارد خط بطلان كشيد تا دنيا بداند اسلام هم قانون دارد و هم برنامه زندگي كردن.

درست است كه جامعه اسلامي در زمان غيبت نياز به رهبر دارد. اما چه رهبري و با چه مشخصاتي.

مشخصات رهبر واجد شرايط:

كتاب احتجاج از تفسير عسگري (ع)، خصوصيات فقيه داراي صلاحيت را چنين عنوان نموده است:

فاما من كان من الفقهاء:

1- صانعاً لنفسه: فقيه واجد شرايط رهبري بايد خوددار باشد و متابعت هواي نفس نكند و خود را از قيود مادي برهاند زيرا اگر فقيه هوي پرست باشد دين و دنياي خودش را به باد مي­دهد و جامعه­اي را گمراه مي­سازد.

2- حافظاً لدينه: در هر شرايطي دين نگهدار باشد از احكام الهي پاسداري ورزد تا قوانين خدا در بين انسان­ها جاري گردد و اگر خود به خطر افتاد دين را فداي خود ننمايد بلكه خويش را فداي دين نمايد. بنابراين محور حركت فقيه بايد دين خدا باشد نه خويشتن خويش.

3- مخالفاً علي هواه: ولي فقيه بايد كسي باشد كه مخالفت با هوي نفس داشته باشد و به دور از آن باشد. درحقيقت بايد تمام وجودش خدايي شده باشد و رنگ خدايي گرفته باشد از غير خدا هم بريده باشد.

4- مطيعاً لامر مولاه: رهبري امت اسلامي شايسته فقيهي است كه مطيع امر خدا باشد و از غير او نترسد و در برابر پروردگارش مطيع و متواضع باشد تا بتواند الگوي شايسته­اي براي حكومت اسلامي باشد و جذب كننده انسان­ها. يكي از خصوصيات بارز پيامبران و امامان همين مطيع بودند دربرابر پروردگارشان بود كه اين چنين انسان­ها را شيفته خود ساخته بودند.

و در پايان حديث چنين آمده است:

فللعو ام ان يقلدوه و ذلك لاتكون الا بعض فقهاء الشيعة لاجمعيهم.

امروز مصداق بارز اين حديث گرانسنگ و ذي قيمت كسي جزء وجود ذي جود مقام معظم رهبري، حضرت آيت ا... خامنه­اي نمي­باشد و هم اوست كه پرچم ولايت را به شايستگي از استاد و پيرش تحويل گرفته و قدم در جاي پاي ايشان گزارده است. و اين نشانه آن است كه حكومت به دوش فقيه عادل قرار دارد و نيز آنان وارثان انبياء هستند و خداوند از چنين علمايي پيمان گرفته كه دربرابر پرخوري غارتگران و ستمگران و گرسنگي محرومان خاموش نمانندو  با اين بينش يقيناً علماء حاكمان مردم هستند و فقهاء قلعه اسلام هستند. لذا مجاري امور و احكام بايد به دست دانشمندان و علماء الهي باشد چون ايشان امين بر حلال و حرام او هستند. و بايد زمام امور به دست آنها باشد و به همين دلايل رسول خدا (ص) فقهاء را خليفه و جانشين خود دانسته است.

                                            گفتار پنجم- مفهوم انتظار فرج

«انتظار» معمولاً حالت منتظري است كه از وضعيت موجود ناراحت و ناراضي است و براي بهبود وضع مطلوب­تري تلاش مي­كند، كه اين مفهوم از «انتظار» در تمامي ابعاد اقتصادي، فرهنگي، نظامي و سياسي جامعه قابل تسري است. انتظار، آمادگي است و تهيه مقدمات، جهت دستيابي به آنچه مورد انتظار است. درحقيقت انتظار در بعد چگونگي خود همواره متناسب با هدفي است كه در انتظار آن هستيم. پيام «انتظار» براي منتظران حقيقي شايستگي، لياقت، اصلاحات، كار، كوشش، حركت، عشق ورزيدن به عدالت و عشق و احترام به مجري عدالت و... مي­باشد. يكي از نويسندگان بزرگوار در كتاب خود انتظار را حالت ديناميك جامعه معرفي كرده است و يا ديگري با تعبير لطيف­تر آن را فرارسيدن فصل چيدن ميوه از درخت و درو كردن محصول نام نهاده است. در اين انتظار جامعه انساني منتظر انساني فوق العاده صاحب قدرت است كه با آمدنش بنيان­ها برهم خواهد خورد، اصول تحريف شده­ زندگي دگرگون خواهد گشت و انديشه­هاي شياطين باطل خواهد شد.

نويسنده فقيد، مرحوم جلال آل احمد در بحث مورد نظر از انتظار برداشت عنوان واكنش دفاعي نموده است و معتقد است: «... و تا ساعت ظهور ولي جديد نزديك شود، مهم براي ما اين است كه هسته مقاومت را زنده نگه داريم، هسته مقاومت بشري را... و مگر نمي­بيني كه سرنوشت اين ترازو را حتي يك نفر مي­تواند عوض كند، به اين طرف يا آن طرف، با اين ور سكه يا آن ور سكه...»

منتظران واقعي در انتظار خودسازي فردا نموده و در مشكلات اجتماعي به خود ياري­هاي اجتماعي پرداخته و تلاش مي­نمايند كه در فساد محيط حل نشوند. و در تربيت و خودسازي و تحرك اميد محسوب كرد.

                                        گفتار ششم- انتظار فرج در روايات

1- امام صادق (ع): «كساني كه اين امر (مسأله پيشوايي) را شناختند، همان انتظارشان فرج است. ⁽³⁾

2- امام رضا (ع): امام (ع) در پاسخ سئوال حسن بن جهم از فرج چنين فرمودند: «نمي­داني كه انتظار فرج، جزء فرج است؟» حسن بن جهم پاسخ داد: نه نمي­دانم. مگر از شما بياموزم. امام (ع) فرمود: «آري، انتظار فرج جزء فرج است.»⁽⁴⁾

3- امام صادق (ع) فرمودند: «آن كس كه منتظر امر (دولت) ماست، چون كسي است كه در راه خدا، در خون خود غوطه ور باشد.»⁽⁵⁾

4- امام صادق (ع): «كساني كه در انتظار دولت قائم درگذرند، چون آنانند كه در خدمت قائم باشند. امام علي (ع) پس از اين سخن مكثي كرد سپس گفت: نه، به خدا سوگند، اينان چون آن كسانند كه در خدمت پيامبر به شهادت رسيده باشند.»⁽⁶⁾

5- امام سجاد (ع): «بي­ترديد، مردم زمان غيبت مهدي، كه امامت او را باور دارند و منتظر ظهور اويند. از مردمان ديگر زمان­ها برترند و افضل. چون خداي متعال به آنان عقل و درك و قدرت شناختي داده است كه غيبت بر ايشان چون ظهور است. خداوند آنان را در آن زمان همپايه مجاهدان شمشيرزن زمان پيامبر (ص) قرار داده است. و اينانند اخلاص گزاران واقعي و شيعيان راستين ما، و داعيان به خدا، در نهان و آشكار.» ⁽⁷⁾

6- ابوبصير مي­گويد: به امام صادق (ع) گفتم: «فدايت شوم. فرج چه زمان خواهد بود؟ امام (ع) پاسخ فرمودند: «اي ابوبصير تو در زمره آناني كه دنيا مي­طلبند و گرنه هركس اين امر (كيفيت حكومت قائم و كيفيت تكليف ديني خويش در اين زمان) را شناخت، درحال انتظار نيز، به فرج رسيده است.» ⁽⁸⁾

       گفتار هفتم- نامه فرد كنيايي درباره ظهور مهدي (ع) موعود به دانشمندان حجاز⁽⁹⁾

درحدود 27 الي 28 سال پيش شخصي به نامه «ابومحمد»  از «كنيا» سئوالي درباره ظهور «مهدي منتظر (ع)» از «رابطه العالم الاسلامي» كرد. دبيركل مركز مذكور يعني «محمد صالح القزاز» در پاسخي كه براي او فرستاده بود ضمن تصريح به اين كه «ابن تميمه» موسس مذهب وهابيان نيز احاديث مربوط به ظهور مهدي (ع) را پذيرفته، متن رساله­اي را كه پنج تن از علماي معروف فعلي حجاز در اين زمينه تهيه كرده­اند براي او ارسال داشته است. در اين رساله پس از ذكر نام حضرت «مهدي(ع)» و «محل ظهور او» يعني مكه چنين مي­خوانيم: «به هنگام ظهور فساد در جهان و انتشار كفر و ستم، خداوند به وسيله او (مهدي) جهان را پر از عدل و داد مي­كند كه از ظلم و ستم پر شده است... «او از آخرين خلفاي راشدين دوازده­گانه» است كه پيامبر (ص) خبر از آنها در كتب «صحاح» داده است. احاديث مربوط به مهدي (ع) را بسياري از صحابه پيامبر (ص) نقل كرده­اند ازجمله: عثمان ابن عفان، علي بن ابيطالب (ع)، طلحة ابن عبيد الله، عبدالرحمن ابن عوف، قرة ابن اساس مزني، عبدالله ابن حارث، ابوهريره، حذيفه ابن يمان، جابرابن عبدالله، ابوامامه، جابرابن ماجد، عبدالله ابن عمر، انس ابن مالك، عمران ابن حصين و ام سلمه. اينها بيست نفر از كساني هستند كه روايات مهدي (ع) را نقل كرده­اند و غير از آنها افراد زياد ديگري نيز وجود دارند. سخنان فراواني نيز از خود صحابه نقل شده كه در آن بحث از ظهور مهدي (ع)
به­ميان آمده كه آنها را نيز مي­توان در رديف روايات پيامبر (ص) قرارداد. زيرا اين مسأله از مسايلي نيست كه با اجتهاد بتوان چيزي پيرامون آن گفت. در قسمتي ديگر از اين نامه اضافه شده است: هم احاديث بالا كه از پيامبر (ص) نقل شده و هم شهادت گواهي صحابه كه در اينجا درحكم حديث است در بسياري از كتب معروف اسلامي و متون اصلي حديث اعم از «سنن» و «محاجم» و «مسانيد» آمده است ازجمله:

سنن ابوداود، سنن ترمذي، ابن ماجه، ابن عمرالداني، مسند احمد و ابن يعلي و بزاز. و صحيح حاكم، و محاجم طبراني (كبير و متوسط) و روياني، و دار قطني، و ابونعيم در «اخبار المهدي (ع)» و خطيب در تاريخ بغداد، و ابن عساكر در تاريخ دمشق، وغير اينها. در بخش ديگري از نامه اضافه مي­كند:

بعضي از دانشمندان اسلامي در اين زمينه كتاب­هاي مخصوصي تأليف كرده­اند از جمله:

«ابونعيم» در «اخبار المهدي (ع)، «شوكاني» در «التوضيح في تواتر ماجاء في المنتظر و الدجال و المسيح»، «ادريس عراقي مغربي» در كتاب «الوهم المكنون في الرو علي بن خلدون» و آخرين كسي كه در اين زمينه بحث مشروحي نگاشته مدير دانشگاه اسلامي مدينه است كه در چندين شماره در مجله دانشگاه مزبور بحث كرده است.

باز در قسمتي ديگر از نامه اشاره مي­كند: عده­اي از بزرگان و دانشمندان اسلام از قديم و جديد نيز در نوشته­هاي خود تصريح كرده­اند كه احاديث در زمينه مهدي (ع) در سرحد تواتر است ازجمله: «السخاوي» در كتاب «دفتح المغيث»، «محمد ابن احمد سفاويني» و «شرح العقيده»، ابوالحسن الابري»، در «مناقب الشافعي»، «ادريس عراقي» در تأليفي كه در زمينه مهدي (ع) دارد. «شوكاني» در كتاب «التوضيح في تواتر ماجاء في المنتظر» و «محمد جعفر كناني» در «نظرم التناثر»، «ابوالعباس ابن عبدالمومن» در «الوهم المكنون...»

در پايان بحث مي­گويد: (تنها) ابن خلدون است كه خواسته احاديث مربوط به مهدي (ع) را با حديث بي­اساس و مجهولي كه مي­گويد: «لامهدي الاعيسي» «مهدي جز عيسي نيست» مورد ايراد قرار دهد. ولي بزرگان پيشوايان و دانشمندان اسلام گفتار او را رد كرده­اند. به خصوص «ابن عبدالمومن» كه در گفتار او كتاب ويژه­اي نوشته است كه 46 سال قبل در شرق و غرب انتشار يافته.

حفاظ احاديث و بزرگان دانشمندان حديث نيز تصريح كرده­اند كه احاديث مهدي(ع) مشتمل بر احاديث «صحيح» و «حسن» است و مجموع آن متواتر مي­باشد.

بنابر اين اعتقاد به ظهور مهدي (ع) (بر هر فرد مسلماني) واجب است. و اين جزء عقايد اهل سنت و جماعت محسوب مي­شود و جز افراد نادان و بي­خبر با بدعت­گذار آن را انكار نمي­كنند.

پي نوشت­ها:

1-   برخي از سال­هاي غيبت صغري را، از هنگام ولادت حضرت مهدي (ع) به­شمار آورده­اند، يعني سال 255، زيرا در آن سال­ها نيز، مهدي (ع) حضور و معاشرت چنداني نداشته است، و از نظر كلي، غايب محسوب مي­شده است. با اين حساب، دوره «غيبت صغري»، 75 سال مي­شود شيخ بزرگوار محمد بن نعمان مفيد ازجمله كساني است كه به اين مسأله معتقد بوده است. وي در كتاب «الارشاد» (ص 364، از چاپ حروفي)، مي­گويد: «غيبت صغري، از زمان ولادت مهدي (ع) است تا پايان دوره سفارت (نيابت خاصه)، و درگذشت آخرين سفير، از سفيراني، كه واسطه ارتباط شيعه با امام بوده­اند.»

2-      منتهي الآمال، باب چهاردهم، فصل هشتم، كفاية الموحّدين، ج3 (از چاپ 4جلدي).

3-      بحار الانوار، ج 52، ص 139.

4-      بحار الانوار، ج 52، ص 130.

5-      اكمال الدين، ص 326.

6-      بحار الانوار، ج 52، ص 126.

7-      منتخب الاثر، ص 244.

8-      بحار الانوار، ج 52، ص 142.