تحلیل معارفی، عرفانی و اجتماعی دعای روز ششم ماه مبارک رمضان
رمضان؛ انسان، اخلاق، عرفان و اجتماع
اسدالله افشار
متن دعای روز ششم ماه مبارک رمضان
اللَّهُمَّ لاتَخْذُلْنِي فِيْهِ لِتَعَرُّضِ مَعْصِيَتِكَ، وَلا تَضْرِبْنِي بِسِياطِ نَقْمَتِكَ، وَزَحْزِحْنِيِ فِيْهِ مِنْ مُوجِباتِ سَخَطِكَ، بِمَنِّكَ وَأَيادِيكَ يا مُنْتَهى رَغْبَةِ الرَّاغِبِينَ.
ترجمه:«خدایا در این ماه به خاطر دست زدن به نافرمانیت خوارم مساز، و تازیانههای عذابت را بر من مزن، و از موجبات خشمت دورم بدار با منت و بخششت بر من ببخشای، ای نهایت آرزوی آرزومندان.»
دعای روز ششم ماه رمضان، متضمن معارفی همچون دوری از خواری و عذاب و خشم خداوند و طلب بخشش از خدا است.
ماه مبارک رمضان، فرصتی استثنایی برای خودسازی فردی و بازنگری اجتماعی
ماه مبارک رمضان، فرصتی استثنایی برای خودسازی فردی و بازنگری اجتماعی است. دعای روز ششم این ماه، با مضمون «اللَّهُمَّ لاتَخْذُلْنِي فِيْهِ لِتَعَرُّضِ مَعْصِيَتِكَ...» بر محور سه بُعد اصلی انسان و جامعه تأکید دارد: دوری از خواری و عذاب الهی، اجتناب از خشم خدا و درخواست بخشش و رحمت او. این دعا، نه تنها آموزهای فردی برای تهذیب نفس است، بلکه آیینهای از ضرورت جامعهای سالم و مقاوم در برابر فتنهها و فشارهای خارجی و داخلی ارائه میدهد. در شرایط امروز ایران، با توجه به جنگ شناختی، فشارهای اقتصادی و تحولات منطقهای، مفاهیم این دعا همچون «نجات از خواری»، «دوری از خشم» و «تمسک به رحمت الهی» پیامدهای عملی و راهبردی برای نخبگان، مسئولان و مردم دارد.
باز تأکید می شود ماه مبارک رمضان فرصتی است برای بازنگری در زندگی، خودسازی و نزدیکتر شدن به خدای رحمان. هر دعا نه تنها یک طلب فردی است، بلکه نقشهای راهبردی برای هدایت انسان در مسیر اخلاق، عرفان و اجتماع محسوب میشود. دعای روز ششم، ما را به سه محور مهم هدایت میکند: دوری از خواری و عذاب، پرهیز از خشم الهی و امید به فضل و رحمت خداوند. این دعا مسیر تعالی فرد و جامعه را در شرایط امروز ایران و جهان، از جمله مقابله با جنگ شناختی و فشارهای اجتماعی، به روشنی نشان میدهد.
1-تحلیل مفهومی و پیوسته
دعای روز ششم، دعوتی است به آگاهی، پرهیز و اعتماد. این بخش به بررسی دقیق واژگان کلیدی دعا میپردازد و نشان میدهد چگونه هر واژه مسیر تربیتی، اخلاقی و اجتماعی انسان را شکل میدهد. به عبارت دیگر این واژگان کلیدی ، مسیر هدایت فرد و اجتماع را روشن میکنند.
الف) لاتَخْذُلْنِي: انسان از خدا طلب میکند که او را در مواجهه با خطا و لغزش رها نکند. این مفهوم علاوه بر امنیت روحی، بیانگر اهمیت پایداری فردی و اجتماعی است. انسان اگر در مقابل آزمونها تنها بماند، هم خوار میشود و هم از مسیر تعالی بازمیماند.
ب)معصیت و سیّاط نقمت: پرهیز از سرپیچی و اجتناب از آثار خشم الهی، نه تنها یک تکلیف فردی، بلکه پایهای برای جامعه سالم و عدالتمحور است. خشم خدا، نماد نظم الهی و جلوگیری از آسیبهای جمعی است.
زحزحني من موجبات سخط: انسان میخواهد از مسیرهایی که خشم خدا را برمیانگیزند دور شود. در سطح فردی، این پرهیز نقش خودسازی و تهذیب نفس را دارد و در سطح اجتماعی، باعث ثبات و اعتماد عمومی میشود.
ج) بمِنِّک و أَیادیک: اشاره به فضل و امداد فعال الهی دارد؛ یعنی انسان نمیتواند تنها به اراده خود تکیه کند و باید از هدایت و رحمت خداوند مدد بگیرد تا مسیر صحیح را طی کند.
نگاهی به لایههای عمیقتر و کاربردی دعا
این بخش از بحث، لایههای عمیقتر و کاربردی دعا را روشن میکند و نشان میدهد که دعاهای ماه رمضان تنها ابزاری معنوی نیستند، بلکه نقشه راه عملی برای خودسازی، مدیریت فردی و حفظ امنیت و عدالت اجتماعی هستند. با درک این نکات، میتوانیم دعا را به عنوان راهنمای عملی برای مواجهه با چالشهای فردی، اجتماعی و شناختی امروز ایران و جهان استفاده کنیم.
یک) تفاوت بین معصیت و خطا
در تحلیل واژگانی، به طور کلی اشاره شد، اما میتوان تفاوت ظریف بین «خطای ناخواسته» و «معصیت عمدی» را روشنتر کرد تا آموزه دعا برای زندگی روزمره شفافتر شود.
کاربرد عملی: مسئولیت فردی و اجتماعی، جایی که انسان در جامعه تصمیماتش میتواند اثر مستقیم بر امنیت و عدالت اجتماعی داشته باشد.
دو) پیوند میان خوار شدن فرد و تهدید اجتماعی
در بخش اجتماعی به «پایداری جامعه» اشاره شد، اما میتوان بهتر نشان داد که خوار شدن و سقوط اخلاقی فرد، چگونه به صورت مستقیم منجر به تضعیف نظم اجتماعی و اعتماد جمعی میشود.
سه)عمق عرفانی «بمِنِّک و أَیادیک»
اثر این بخش دعا در ایمان به امداد فعال الهی و نحوه رسیدن به رضایت قلبی، آرامش و تابآوری فرد در مواجهه با بحرانها، میتواند برجستهتر شود.
نکته: این اعتماد، پایهای برای تصمیمگیریهای شجاعانه و پایدار در شرایط سخت امروز ایران و جهان است.
چهار)کاربرد دعا در جنگ شناختی و فشارهای رسانهای
دعا به ما یادآوری میکند که پرهیز از لغزش و تکیه بر فضل الهی، سپر معنوی و راهبردی در مقابل تحریف حقایق و فشارهای رسانهای است.
مثال عملی: در مواجهه با جنگ شناختی و انتشار اطلاعات تحریفشده، افراد و مسئولان میتوانند با ثبات اخلاقی، خودآگاهی و اعتماد به خدا از صحت تصمیمات و وحدت جامعه دفاع کنند.
پنج) ارتباط با تهذیب نفس و یادگیری عملی
دعا صرفاً طلب رحمت نیست؛ بلکه نقشهای برای تمرین روزانه خودآگاهی، کنترل نفس و اصلاح رفتار فردی و جمعی است.
تمرین عملی: هر روز به این معنا توجه کنیم که تصمیمهای کوچک فردی، اثر مستقیم بر عدالت، امنیت و همبستگی اجتماعی دارد.
پیام اخلاقی و اجتماعی: پالایش نفس، رشد معنوی و پایبندی به عدالت، ستونهای یک جامعه مقاوم و سالم هستند.
2-تحلیل الهیاتی و قرآنی
در این بخش، پیوند دعا با آموزههای قرآنی و سنت نبوی بررسی میشود و نقش آن در فهم روابط انسان با خدا و عدالت الهی روشن میگردد.
الف)قرآن کریم
خداوند در آیات متعدد، انسان را از خواری و سقوط اخلاقی بازمیدارد و وعده رحمت و هدایت میدهد. به عنوان نمونه به دوآیه زیر توجه شود:
- « يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا: اى كسانى كه ايمان آورده ايد اموال همديگر را به ناروا مخوريد مگر آنكه داد و ستدى با تراضى يكديگر از شما [انجام گرفته] باشد و خودتان را مكشيد زيرا خدا همواره با شما مهربان است.» (نساء/۲۹)
- « وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاءِ وَلَا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَ الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ: و زنان مؤمن را بگو تا چشمها (از نگاه ناروا) بپوشند و فروج و اندامشان را (از عمل زشت) محفوظ دارند و زینت و آرایش خود جز آنچه قهرا ظاهر میشود (بر بیگانه) آشکار نسازند، و باید سینه و بر و دوش خود را به مقنعه بپوشانند و زینت و جمال خود را آشکار نسازند جز برای شوهران خود یا پدران یا پدران شوهر یا پسران خود یا پسران شوهر یا برادران خود یا پسران برادران و پسران خواهران خود یا زنان خود (یعنی زنان مسلمه) یا کنیزان ملکی خویش یا مردان اتباع خانواده که رغبت به زنان ندارند یا اطفالی که هنوز بر عورت و محارم زنان آگاه نیستند (و از غیر این اشخاص مذکور احتجاب و احتراز کنند) و آن طور پای به زمین نزنند که خلخال و زیور پنهان پاهایشان معلوم شود. و ای اهل ایمان، همه به درگاه خدا توبه کنید، باشد که رستگار شوید.» (نور/ ۳۱)
ب) سنت نبوی و علوی
پیامبر و اهلبیت(ع) با تأکید بر اجتناب از معصیت و تقرب به خداوند، مسیر رستگاری و عزت انسانی را مشخص کردهاند. به عنوان مثال، امام علی(ع) میفرمایند: «خوارترین مردم کسی است که معصیت خدا کند و از رحمت او مأیوس باشد.» ( محمدی ری شهری، محمد. میزان الحکمه.جلد چهارم. موسسة دارالحديث العلمية والثقافية ·قم/1386)
این دعا در ساحت الهیاتی، نوعی توبه فعالانه و درخواست هدایت است، نه انفعال؛ انسان خویش را در معرض رحمت الهی قرار میدهد و همزمان از مسیرهای خطرناک بازمیماند.
۳. تحلیل عرفانی ـ تربیتی
این بخش اثر معنوی دعا بر رشد فرد و تهذیب نفس را نشان میدهد و نحوه بهرهگیری از آن برای خودسازی را تبیین میکند. بنابراین دعای روز ششم، آموزههای کلیدی برای سلوک فردی دارد:
الف)تهذیب نفس: انسان میآموزد که معصیت سبب خواری و خشم الهی میشود و با تمرین اجتناب از آن، خود را پالایش میکند.
ب)تقویت امید و اعتماد به رحمت خدا: بخشیدن و امداد الهی، محور تلاش عرفانی است. انسان با تکیه بر رحمت، توانایی مواجهه با لغزشها و ضعفها را پیدا میکند.
ج)خودسازی عملی: دعا فرد را به عمل صالح و اجتناب از خطا تشویق میکند؛ تنها درخواست بخشش بدون تلاش و مراقبت عملی، ناقص است.
۴. تحلیل اجتماعی ـ تمدنی
این دعا علاوه بر کارکرد فردی، پیامدهای اجتماعی دارد که ثبات، امنیت و عدالت جامعه را تضمین میکند. در حقیقت یادآور می شود که پیوند دعا با جامعه و تمدن نیز قابل توجه است:
الف)عقلانیت جمعی: درخواست دوری از مسیرهای خشم الهی، استعارهای از پرهیز از فساد و ظلم جمعی است.
ب)امنیت و عدالت: فردی که خود را پالایش میکند، در خانواده، جامعه و نهادهای اجتماعی، عامل ثبات و امنیت میشود.
ج)اقتصاد و سیاست: اخلاق و تقوا، پایه اعتماد اجتماعی و پایداری اقتصادی است؛ مردم و مسئولان با رعایت عدالت و پرهیز از فساد، جامعهای مقاوم میسازند.
۵. تطبیق با شرایط امروز ایران و جهان
در محیط پرچالش امروز، دعا به عنوان سپر معنوی و راهنمای عملی برای مقابله با جنگ شناختی، فشارهای رسانهای و تصمیمگیریهای مسئولان عمل میکند.
در جهان امروز، با جنگ شناختی، فشارهای اقتصادی و تحولات منطقهای، این دعا کاربردی عملی دارد:
الف)نخبگان و مسئولان: پرهیز از معصیت در سطوح مدیریتی، مقابله با فساد و تصمیمگیری در مسیر عدالت و امنیت ملی.
ب)مردم: افزایش همبستگی، تقویت روحیه مقاومتی و امید به آینده، کاهش اثر فشارهای روانی و فرهنگی دشمن.
ج)کاربرد اجتماعی و جمعی: مانند سپر معنوی در برابر جنگ رسانهای و تحریف حقایق؛ جامعهای که پیوسته به خداوند متوسل است، کمتر آسیبپذیر است و ظرفیت همدلی و همکاری بالاتری دارد.
نکات برجسته پایانی
۱. دوری از خواری: دعا یادآوری میکند که اجتناب از معصیت، عزت فرد و جامعه را حفظ میکند.
2. اعتماد به رحمت خدا: حتی در مواجهه با خطاها، تکیه بر فضل الهی، آرامش و امید ایجاد میکند.
3. پیوند فرد و جامعه: پالایش نفس، امنیت، عدالت و عقلانیت جمعی را تقویت میکند.
4. کاربرد عملی امروز: راهبردی برای مقابله با فشارهای داخلی، منطقهای و جنگ شناختی.
5. راز عرفانی: توسل به فضل و امداد الهی مسیر رستگاری را هموار و دل انسان را با امید و آرامش پر میکند.
6. تمرکز دعای روز ششم بر سه محور اصلی: ماه رمضان فرصتی است برای پالایش روح ، بازنگری در رفتار و خودسازی فردی و اجتماعی. هر دعا دریچهای است به فهم عمیقتر روابط انسان با خدا، خود و جامعه. دعای روز ششم بر سه محور اصلی تمرکز دارد: دوری از خواری و عذاب، پرهیز از خشم الهی و تکیه بر فضل و رحمت خداوند. این دعا راهنمایی است برای رشد معنوی فرد و ثبات اخلاقی و اجتماعی جامعه، به ویژه در شرایط پرچالش امروز ایران و جهان.
7. دعای روز ششم رمضان؛ چارچوبی برای جامعه سالم، مقاوم و متعادل: دعای روز ششم رمضان، با محورهای بیان شده؛ نه تنها آموزهای فردی برای خودسازی است، بلکه چارچوبی برای جامعه سالم، مقاوم و متعادل ارائه میدهد. در شرایط امروز ایران، این دعا میتواند به عنوان یک راهنمای معنوی و راهبردی برای نخبگان، مسئولان و مردم در مقابله با فشارهای داخلی و خارجی و جنگ شناختی به کار رود.
سه شنبه: 5 / 12 / 1404- 6 رمضان المبارک 1447- 24 فوریه 2026
چاپ در پایگاه خبری تحلیلی نیک رو: چهارشنبه 6 / 12 / 1404- 20 : 06 - شناسه: ۱۱۶۸۶۹
لینک کوتاه: 116869/ https://www.nikru.ir/p
منابع و مآخذ
۱-قرآن کریم، ترجمه و تفسیر المیزان، علامه طباطبایی، بنیاد فرهنگ اسلامی: تهران، ۱۴۰۰.
۲-صحیفه سجادیه، ترجمه محمود بیاتی، دفتر انتشارات اسلامی: تهران، ۱۳۹۸.
۳-طباطبایی، سید محمدحسین، تفسیر المیزان: تحلیل قرآنی و عرفانی دعاها، اسوه: تهران، ۱۳۹۹.
۴-نصراللهی، علی، عرفان اسلامی و تهذیب نفس در ماه رمضان، پژوهشگاه علوم و معارف اسلامی: قم، ۱۴۰۱.
۵-حسینی، محمد، جامعه و دعا: ابعاد اجتماعی دعا در ایران امروز، مجله مطالعات فرهنگی و اجتماعی، شماره ۳۴، ۱۴۰۲.
۶-آیتالله جوادی آملی، سلوک معنوی و ارتباط انسان با خدا، ا صدرا: قم، ۱۳۹۷.
7- محمدی ری شهری، محمد. میزان الحکمه.جلد چهارم. موسسة دارالحديث العلمية والثقافية: قم/1386.
