تحلیل معارفی، عرفانی و اجتماعی دعای روز نخست ماه رمضان

از صیام تا قیام؛ هندسه بیداری در رمضان

اسدالله افشار

متن دعای روز اول ماه مبارک رمضان

بسم الله الرحمن الرحیم

اللهمَ اجْعلْ صِیامی فـیه صِیـام الصّائِمینَ وقیامی فیهِ قیامَ القائِمینَ ونَبّهْنی فیهِ عن نَومَهِ الغافِلینَ وهَبْ لی جُرمی فیهِ یا الهَ العالَمینَ واعْفُ عنّی یا عافیاً عنِ المجْرمینَ.

ترجمه:«خداوندا! روزه‌ام را در این ماه روزه روزه‌داران قرار ده، و شب زنده‌داری‌ام را شب زنده‌داری شب زنده‌داران، و بیدارم کن در آن از خواب بی‌خبران، و ببخش گناهم را در آن ای معبود جهانیان، و از من درگذر، ای در گذرنده از گنه‌کاران.»

دعای روز اول ماه رمضان، متضمن معارفی همچون قبولی روزه و شب زنده‌داری و طلب بیداری از خواب بی‌خبران، و بخشش گناهان است.

غفلت؛ بحران پنهان انسان معاصر

ماه مبارک رمضان در منظومه معرفتی اسلام، صرفاً یک مناسک عبادی نیست؛ بلکه پروژه‌ای برای احیای آگاهی و بازسازی انسان است. دعای روز نخست این ماه، با تعبیر عمیق «وَ نَبِّهْنی فیهِ عَنْ نَوْمَهِ الغافِلین»، ما را متوجه مسئله‌ای بنیادین می‌کند: غفلت.

غفلت در ادبیات قرآنی، یک ضعف اخلاقی ساده نیست؛ بلکه سقوط وجودی انسان از مقام آگاهی به سطح بی‌خبری از حقیقت است. در آمده است:« وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِهَا أُولَئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ: و مسلماً بسیاری از جنّیان و آدمیان را برای دوزخ آفریده ایم [زیرا] آنان را دل هایی است که به وسیله آن [معارف الهی را] در نمی یابند، و چشمانی است که توسط آن [حقایق و نشانه های حق را] نمی بینند، و گوش هایی است که به وسیله آن [سخن خدا و پیامبران را] نمی شنوند، آنان مانند چهارپایانند بلکه گمراه ترند؛ اینانند که بی خبر و غافل [ازمعارف و آیات خدای] اند.» (سوره اعراف/ 179)

دراین آیه، غفلت با تعطیلی قلب و عقل پیوند خورده است؛ یعنی انسان ابزارشناخت دارداما ازآن بهره نمی‌گیرد. این همان «خواب بیداران» است.

در آیه‌ای دیگر می‌فرماید: « اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ: براى مردم [وقت] حسابشان نزديك شده است و آنان در بى‏ خبرى رويگردانند.» (سوره انبیاء/ آیه 1)

غفلت، نه‌تنها بی‌خبری، بلکه اعراض آگاهانه از حقیقت است. از همین‌رو، می‌توان گفت بحران اصلی انسان معاصر، بحران تکنولوژی یا اقتصاد نیست؛ بلکه بحران آگاهی است.

۱. غفلت در سنت نبوی و علوی

پیامبراکرم(ص)فرمودند:

«النّاسُ نیامٌ فإذا ماتوا انتبهوا: مردم در خواب‌اند و هنگامی که می‌میرند بیدار می‌شوند.»(بحارالأنوار، ج4، ص43)

این حدیث، حقیقتی تکان‌دهنده را بیان می‌کند: بسیاری از انسان‌ها پیش از مرگِ طبیعی، در مرگِ معنوی به‌سر می‌برند.

امیرالمؤمنین علی(ع) نیز می‌فرمایند:«الغَفلةُ تُورِثُ الحَسرة: غفلت، حسرت می‌آورد.» (نهج‌البلاغه، حکمت 297)

در این نگاه، غفلت نه‌تنها یک وضعیت فردی، بلکه منشأ فروپاشی اخلاقی و اجتماعی است؛ زیرا جامعه غافل، قدرت تشخیص حق از باطل را از دست می‌دهد.

۲. «نومه الغافلین»؛ از خواب فردی تا خواب تمدنی

دعای روز نخست رمضان، طلب بیداری از«نومه الغافلین» می‌کند. این تعبیرنشان می‌دهد که غفلت، حالتی جمعی نیز دارد.

در تحلیل تمدنی، غفلت می‌تواند به سه سطح تقسیم شود:

• غفلت معرفتی: بی‌توجهی به حقیقت هستی و غایت انسان؛
• غفلت اخلاقی: عادی‌شدن ظلم، دروغ، تبعیض؛
• غفلت اجتماعی ـ سیاسی: بی‌تفاوتی نسبت به سرنوشت جامعه.

قرآن هشدار می‌دهد:

« وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ: و همچون كساني كه خدا را فراموش كردند و خدا نيز آنها را به خود فراموشي گرفتار كرد نباشيد، و آنها فاسق و گنهكارند.» (سوره حشر/ 19)

فراموشی خدا، به خودفراموشی می‌انجامد. این همان بحران هویت تمدنی است.

۳. رمضان؛ درمان غفلت

ماه رمضان، با سه ابزار بنیادین، درمان این خواب سنگین است:

الف) صیام؛ بازگرداندن اراده

« يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ: اى كسانى كه ايمان آورده‏ ايد روزه برشما مقررشده است همان گونه كه بركسانى كه پيش از شما [بودند] مقرر شده بود باشد كه پرهيزگارى كنيد.» (سوره بقره/ 183)

هدف روزه، تقواست؛ یعنی مراقبت آگاهانه. روزه، تمرین کنترل تمایلات و بازگشت عقل بر شهوت است. این بازگشت، نخستین گام بیداری است.

ب) قیام؛ خلوت با حقیقت

شب‌زنده‌داری، سکوت در برابر هیاهوی دنیا و بازگشت به خود است. قرآن درباره شب می‌فرماید:

«إِنَّ نَاشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئًا وَأَقْوَمُ قِيلًا: قطعا برخاستن شب رنجش بيشتر و گفتار [در آن هنگام] راستين‏تر است.» (سوره مزمل/ 6)

شب، استوارترین زمان برای سخن راستین با خداست.

ج) استغفار؛ احیای امید

« قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ: بگو اى بندگانم كه زياده بر خويشتن ستم روا داشته‏ايد، از رحمت الهى نوميد مباشيد، چرا كه خداوند همه گناهان را مى‏بخشد، كه او آمرزگار مهربان است.» (سوره زمر/ 53)

درمان غفلت بدون امید ممکن نیست. استغفار، شکستن غرور و بازسازی رابطه با خداست.

۴. بیداری فرد و جامعه

اگر «نبّهْنی» در جان انسان تحقق یابد، آثار آن فردی و اجتماعی خواهد بود:

فرد بیدار، اسیر تبلیغات و موج‌ها نمی‌شود.

جامعه بیدار، ظلم را عادی نمی‌بیند.

انسان بیدار، مسئولیت‌پذیر است.

امیرالمؤمنین(ع) هشدارمی‌دهند:«مَن نامَ لَم یُنم عنه:کسی که بخوابد،دشمنش نمی‌خوابد.»(نهج‌البلاغه،حکمت 74)

این سخن، پیوند بیداری معنوی با هوشیاری اجتماعی را نشان می‌دهد.

تا همین جا بحث می توان گفت:

• دعای روز نخست رمضان، با یک واژه کلیدی آغازگر یک نهضت درونی است: تنبه؛
• غفلت، ریشه بحران‌های اخلاقی و اجتماعی است؛
• و رمضان، مدرسه بیداری است.

اگر جامعه‌ای به «صیام الصائمین» و «قیام القائمین» برسد، از«نومه الغافلین» نیز رهایی خواهد یافت. این بیداری، صرفاً معنوی نیست؛ بلکه پایه‌گذار تمدنی مبتنی بر آگاهی، مسئولیت و عدالت است.

بخش دوم: قلبِ بیدار؛ از تنبّه فردی تا خودآگاهی تمدنی

اگر در بخش نخست، «غفلت» را به‌مثابه بحران پنهان انسان و جامعه بررسی کردیم، اکنون باید به نقطه مقابل آن بپردازیم: قلب بیدار. دعای «وَ نَبِّهْنی فیهِ عَنْ نَوْمَهِ الغافِلین» در حقیقت، درخواست احیای قلب است؛ زیرا در منطق قرآن، کانون بیداری یا خواب، «قلب» است، نه صرفاً ذهن.

۱. قلب در هندسه معرفتی قرآن

در قرآن می‌خوانیم: « أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا: آيا به آيات قرآن نمى‏ انديشند يا [مگر] بر دلهايشان قفلهايى نهاده شده است. » (سوره محمد/ 24)

قفل‌بودن قلب، مانع تدبّر است. بنابراین، بیداری قلب، پیش‌شرط فهم حقیقت است.

در آیه‌ای دیگر:« يَوْمَ لَا يَنْفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ. إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ: آن روزی که مال و فرزندان (هیچ به حال انسان) سود نبخشند. مگر کسی که دلی سالم [از رذایل و خبایث] به پیشگاه خدا بیاورد.» (سوره شعراء/ 88-89)

قلب سلیم، قلب بیدار و پاک از غفلت و آلودگی است.

از منظر قرآنی، تمدن سالم نیز بر پایه «قلب‌های سلیم» شکل می‌گیرد؛ زیرا ساختارهای اجتماعی بازتاب کیفیت درونی انسان‌هاست.

۲. قلب در سنت علوی؛ آگاهی به‌مثابه حیات

امیرالمؤمنین علی(ع) در سخنی بنیادین می‌فرمایند: « مَا أَکثَرَالعِبَرَ وَ أَقَلَّ الاِعتِبار: عبرت‌ها فراوان است، اما عبرت‌گیرندگان اندک‌اند.» (نهج‌البلاغه، حکمت 289)

این سخن، نشان می‌دهد که بحران، کمبود نشانه‌ها نیست؛ بلکه فقدان بیداری درونی است.

در حکمت دیگری می‌فرمایند: «القلبُ مَصحَفُ البَصر: قلب، کتابِ بینایی انسان است.» (غررالحکم، حدیث 6760)

اگر این کتاب بسته باشد، انسان با وجود دیدن، نمی‌بیند. این همان وضعیتی است که قرآن آن را چنین توصیف می‌کند: « أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِهَا أَوْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ: آيا در زمين گردش نكرده‏ اند تا دلهايى داشته باشند كه با آن بينديشند يا گوشهايى كه با آن بشنوند در حقيقت چشمها كور نيست ليكن دلهايى كه در سينه‏ هاست كور است. » (سوره حج/ 46)

نابینایی حقیقی، نابینایی قلب است.

۳. تحلیل عرفانی؛ بیداری به‌مثابه حضور

در سنت عرفانی اسلام، بیداری (یقظه) نخستین منزل سلوک است.

«یقظه» را خروج از خواب عادت و ورود به حضور می‌داند (الفتوحات المکیة، ج1).

همچنین در «احیاء علوم الدین» بیان می‌کند که غفلت، نتیجه انس گرفتن با دنیا و فراموشی آخرت است (احیاء علوم الدین، ج4).

در این نگاه، رمضان فرصتی است برای بازگشت از «حیات سطحی» به «حیات حضوری». روزه، اشتهای جسم را مهار می‌کند تا اشتهای حقیقت بیدار شود.

۴. از قلب فردی تا خودآگاهی تمدنی

در تحلیل تمدنی، جامعه‌ای بیدار است که:

• قدرت تمییز حق و باطل داشته باشد؛
• ظلم را عادی‌سازی نکند؛
• در برابر تحریف حقیقت حساس باشد؛
• اخلاق را قربانی منفعت نکند.

قرآن هشدار می‌دهد:« وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ : و از عذابی [که نتیجه گناه، فساد، نزاع، اختلاف و ترک امر به معروف و نهی ازمنکراست] بپرهیزید، [عذابی] که فقط به ستمکاران از شما نمی رسد [بلکه وقتی نازل شود، همه را فرا می گیرد، ستمکاران را به خاطر ستم و اهل ایمان را به سبب اختلاف و نزاع وترک امر به معروف و نهی ازمنکر]وبدانید که خدا سخت کیفراست.» (سوره انفال، آیه 25)

فتنه، اگر مهار نشود، همگان را دربرمی‌گیرد. این آیه نشان می‌دهد که غفلت اجتماعی، پیامدی جمعی دارد.

در این چارچوب، دعای «نبّهْنی» تنها یک درخواست فردی نیست؛ بلکه هشداری نسبت به خواب تاریخی یک جامعه است. اگر نخبگان و مؤمنان بیدار نباشند، ساختارهای قدرت و رسانه می‌توانند حقیقت را تحریف کنند و جامعه را در «خواب تمدنی» فرو برند.

۵. رمضان؛ تمرین خودآگاهی جمعی

روزه، انسان را از مصرف‌زدگی و غرق‌شدن در لذت‌های آنی جدا می‌کند.

قیام شب، فرصت بازاندیشی است.

استغفار، اصلاح خطاها را ممکن می‌سازد.

در این سه‌گانه، یک پروژه تمدنی نهفته است:

بازسازی اراده

بازسازی آگاهی

بازسازی اخلاق

و این همان درمان «نومه الغافلین» است.

با توجه به آن چه در این بخش بیان شد، می توان عنوان نمود که؛

• قلب بیدار، منشأ جامعه بیدار است؛
• غفلت، ابتدا در دل‌ها رخنه می‌کند و سپس در ساختارها نهادینه می‌شود؛
• دعای روز نخست رمضان، با درخواست تنبّه، ما را به احیای قلب فرا می‌خواند؛
• و احیای قلب، مقدمه احیای جامعه است.

بخش سوم: «صیامُ الصّائمین»؛ سازوکار عملی بیداری و مهار قدرت و شهوت

دعای روز نخست رمضان، پس از طلبِ بیداری از «نومه الغافلین»، از خدا می‌خواهد: «اللهم اجعل صیامی فیه صیام الصائمین».

این تعبیر، نشان می‌دهد که روزه، تنها یک تکلیف فردی نیست؛ بلکه ابزار ساخت انسان بیدار و در نتیجه، سازوکار اصلاح اجتماعی است.

۱. فلسفه قرآنی روزه؛ تقوا به‌مثابه خودکنترلی آگاهانه

در آمده است:

« يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ: اى كسانى كه ايمان آورده‏ ايد روزه برشما مقررشده است همان گونه كه بركسانى كه پيش از شما [بودند] مقرر شده بود باشد كه پرهيزگارى كنيد.» (سوره بقره/ 183)

غایت روزه «تقوا» معرفی شده است. تقوا در لغت به معنای «نگهبانی» و «خودپایی» است.

بنابراین، روزه تمرین «حاکمیت عقل بر خواهش» است.

اگر انسان بتواند از امر مباحی چون آب و غذا در ساعاتی معین چشم بپوشد، می‌تواند از حرام نیز پرهیز کند. این همان مهار درونی است که جامعه سالم به آن نیاز دارد.

۲. روزه؛ شکستن اقتدار شهوت و قدرت

پیامبر اکرم(ص) فرمودند: «الصَّومُ جُنَّةٌ: روزه سپر است.» (صحیح بخاری، کتاب الصوم، حدیث 1904)

سپر در برابر چه؟

در برابر هجوم غرایز، خشم، حرص و حتی زیاده‌خواهی‌های قدرت‌طلبانه.

در تحلیل اجتماعی، بسیاری از بحران‌های اقتصادی و سیاسی، ریشه در حرص مهارنشده دارد. قرآن هشدار می‌دهد: « إِنَّ الْإِنْسَانَ لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ : كه انسان نسبت به پروردگارش سخت ناسپاس است.» (سوره عادیات/ 6)

انسان، ناسپاس و طغیان‌گر است اگر مهار نشود.

روزه، این طغیان را کنترل می‌کند. انسانی که یک ماه تمرین خودمهاری کند، کمتر به ظلم اقتصادی، احتکار، تبعیض یا فساد اداری تن می‌دهد.

۳. «صیام الصائمین»؛ عبور از ظاهر به حقیقت

در سنت نبوی آمده است:«رُبَّ صائمٍ لیس له من صیامه إلا الجوعُ و العطش: چه‌بسا روزه‌داری که بهره‌ای جز گرسنگی و تشنگی ندارد. » (سنن ابن ماجه، حدیث 1690)

این حدیث نشان می‌دهد که ظاهر روزه کافی نیست؛ حقیقت آن در اخلاق و رفتار متجلی می‌شود.

امیرالمؤمنین علی(ع) نیز می‌فرمایند:«صِیامُ القَلبِ خَیرٌ مِن صِیامِ اللِّسان: روزه دل برتر از روزه زبان است. » (غررالحکم، حدیث 5893)

روزه دل یعنی:

ترک حسد

ترک کینه

ترک ظلم

ترک بی‌تفاوتی نسبت به حق

اگر «صیام الصائمین» محقق شود، روزه از یک عمل فردی به یک نیروی اصلاح‌گر اجتماعی تبدیل می‌شود.

۴. پیوند روزه و عدالت اجتماعی

روزه، انسان را با رنج محرومان همدل می‌کند.

وقتی ثروتمند طعم گرسنگی را بچشد، فاصله طبقاتی را بهتر درک می‌کند.

قرآن درباره انفاق در کنار عبادت می‌فرماید: «وَفِی أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِّلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ: ودراموالشان برفقير سائل و محروم حقّى منظور مى‌داشتند.» (سوره ذاریات/ 19)

روزه بدون عدالت، ناقص است.

صیام حقیقی، باید به همدلی و اقدام اجتماعی بینجامد.

۵. مهار قدرت؛ بیداری در عرصه حکمرانی

روزه، انسان را به پاسخگویی در برابر خدا متوجه می‌کند.

کسی که یک ماه با یاد خدا زیسته، دشوارتر می‌تواند به ظلم یا خیانت تن دهد.

قرآن هشدار می‌دهد:«تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِینَ لَا یُرِیدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَلَا فَسَادًا: آخرت برای کسانی است که برتری‌جویی و فساد در زمین نمی‌خواهند.» (سوره قصص/ 83)

این آیه، روحیه ضد‌تکبر و ضد‌فساد را شرط رستگاری می‌داند.

روزه، تمرین فروتنی در برابر خداست؛ و فروتنی در برابر خدا، مانع استکبار در برابر مردم می‌شود.

۶. نتیجه تمدنی

اگر جامعه‌ای به «صیام الصائمین» برسد:

اقتصادش از حرص مهار می‌شود؛

سیاستش از خودکامگی فاصله می‌گیرد؛

فرهنگش از ابتذال نجات می‌یابد؛

و رسانه‌اش از تحریف دور می‌شود.

زیرا ریشه همه این انحراف‌ها، در نفسِ مهارنشده است.

دعای روز نخست رمضان، با این درخواست، ما را از یک روزه شکلی به یک پروژه اصلاحی فرا می‌خواند.

روزه، اگر درست فهم شود، می‌تواند از فرد شروع شود و به اصلاح ساختارهای اجتماعی بینجامد.

رمضان، در این نگاه، ماه عبادت صرف نیست؛ ماه احیای آگاهی، اخلاق و امید است.

و چه زیباست که آغاز این ماه با دعایی شروع می‌شود که انسان را از خواب به بیداری، از غرور به اعتراف، و از یأس به رحمت دعوت می‌کند.

پنجشنبه: 30 / 11 / 1404- 1 شعبان 1447- 19 فوریه 2026

چاپ در پایگاه خبری تحلیلی نیک رو: پنجشنبه 30 / 11 / 1404- 45 : 21 - شناسه: ۱۱۶۷۱۵

لینک کوتاه: 116715/ https://www.nikru.ir/p