اسدالله افشار

آفتاب وجود حضرت محمد(ص) فرزند عبدالله بن عبدالمطلب پيغمبر مسلمين و امام جعفر صادق(ع) در طليعه 17 ربيع‌الاول طالع گرديد. در مورد تولد پيامبر آمده است: مطابق 8 ديماه 1317 تاريخ بخت‌النصر و پس از 65 روز از ورود اصحاب فيل به مکه ـ در کتب سنت دوشنبه 12 ربيع‌الاول نوشته‌اند و محمود پاشافکي که از دانشمندان اخير است تحقيقاتي کرد، و روز 9 ربيع‌الاول سال عامل‌الفيل را سال ميلاد آن حضرت شناخته است.
تولد اين منجي بزرگ عالم بشريت برحسب قرآن و تاريخ و کتب تورات و انجيل و زبور و اخبار کهنه و رهبانان و احاديث خود آن حضرت اثري عميق در جهان بخشيد.
اخبار تولد و اعلان نبوت آن حضرت درميان دانشمندان شهرت داشت و گروهي در انتظار بودند و حوادثي در عالم رخ داد که جهانيان را به وحشت انداخت از آن جمله: سقوط بتها، خاموش شدن آتشکده فارس، خشک شدن درياچه ساوه، شکاف ايوان مداين است و در شهر مکه همان سال عام‌الفيل و پس از ميلاد آن حضرت امور شگفت‌انگيزي رخ داد و شهر مکه شهر برکت و نعمت و سلامت و عافيت گشت.

اختلاف در سال ولادت رسول‌اکرم(ص)
جزئيات زندگي پيغمبر اسلام، هر چند از ديگر پيامبران روشن‌تر است، اما باز هم بسياري از حوادث حيات او چنانکه بايد روشن نيست. مثلا سال ولادت وي، از جمله مسائلي است که نمي‌توان به طور قطع درباره آن پاسخ داد. مشهور بين علماي سنت و جماعت اين است که رسول اکرم(ص)، در دوازدهم ربيع‌الاول عام‌الفيل متولد شد. «ابن‌سعد» ولادت او را روز دوشنبه دهم ربيع‌الاول و يا دو شب از آن ماه گذشته نوشته است.
خبري در يکي از روايات خود ولادت او را روز دوشنبه دوازدهم ربيع‌الاول عامل‌الفيل مي‌داند. اما به محض اينکه اين روايت‌ها را بپذيريم پرسش ديگري پيش مي‌آيد، عام‌الفيل چه سالي بوده است؟ مي‌گويد سالي است که ابرهه با پيلان جنگي براي ويران کردن مکه آمد. آنگاه مي‌پرسند ابرهه در چه سالي به مکه آمد؟ در پاسخ اين پرسش، روات و تاريخ‌نويسان درمانند.
حقيقت اينکه گذشتگاه، حوادث بزرگ يا آنچه را که در ديده آنان بزرگ مي‌نموده است، مبدا يا ماخذي براي تاريخ مي‌گرفته‌اند؛ چون تاريخ اين حوادث، به نسبت اهميتي که دارد در ذهن مردم پايدار است. اين تاريخ تا حدي به روشني حوادث مقارن و يا وابسته بدان کمک مي‌کند، اما عيب آن اين است که ضبط چنين تاريخي به وجود معاصران آن حادثه بستگي دارد و چون مردند و فراموش شدند، خود آن حادثه نيز مجهولي علاوه بر ديگر مجهولات مي‌گردد. ما هم که در عصر تاريخ دقيق بسر مي‌بريم، با بسياري از اينگونه مسائل روبه‌رو شده‌ايم که براي روشن کردن آن وسيله مطمئني نداريم. قبل از تاسيس اداره آمار، مي‌گفتند فلان‌کس سال گراني دوم متولد شده است، يا سال وبائي اول چنين اتفاقي افتاد. سالگراني ووبائي، چون بلاي عام و خانمانسوزي بوده است خاطره آن تا مدتي از ذهن مردم دور نمي‌شود. اما براي نسل‌هاي بعد، تاريخ آن همانقدر روشن است،که تاريخ تولد يا مرگ آنکس که در آن سال‌ها به دنيا آمده يا در گذشته است. براي ملتي که تاريخ منظم و مضبوط دارد، سال تقريبي بعض اين حوادث را مي‌توان با کوشش لازم و با اندک اختلاف پيدا کرد، اما مشکل اينجاست که عام‌الفيل در سال‌هايي است که عرب تاريخ درستي از آن را در دست ندارد.

طبري تولد پيغمبر را به سال چهل و دوم پادشاهي انوشيروان مي‌داند.
مي‌دانيم انوشيروان در 531 پس از ميلاد مسيح جلوس کرده است. طبق اين حساب بايد تولد پيغمبر به سال 573 ميلادي باشد. اين تاريخ از عام‌الفيل دقيق‌تر است. اما عامل ديگري موجب ضعف اين سند مي‌شود رسول اکرم(ص) فرموده است. «من در زمان پادشاهي عادل‌زاده شده‌ام». آشنايان به تاريخ و علم‌الحديث آگاهند که اين روايت چه از نظر متن و چه از نظر اسناد مخدوش است. حقيقت اين است که عرب به همان نسبت که در حفظ و ضبط انساب دقيق بوده و به روز و ماه و سال اهميت نمي‌داده است. پس از رحلت رسول اکرم(ص) و در خلافت عمر بود که نيازمندي‌هاي اداري و لشکري، مسلمانان را بر آن داشت که براي خود تاريخي ترتيب دهند؛ به همين دليل تاريخ دقيق ولادت رسول اکرم(ص) را نمي‌توان تعيين کرد. اما مشهور آن است که محمد(ص) به سال 580 پس از ميلاد مسيح متولد شد. بيشتر علماي شيعه آن چنانکه در عصر ما نيز مشهور است، ولادت او را در هفدهم ربيع‌الاول مي‌دانند. ليکن چنانکه نوشتيم اهل سنت و جماعت دوازدهم اين ماه را اختيار کرده‌اند.

اسامي و نام‌هاي پيشواي اسلام
نام و نشاني به منظور رهبري به وجود و حقيقت است هر اندازه وجود و شخصيت بزرگ‌تر باشد نام‌‌ها بيشتر صفات و جلوه گوناگون خود را نشان مي‌دهد و هر اندازه فضايل و ملکات و شخصيت وجودي از نظر اثر و ماثر توسعه بيشتري داشته باشد اسامي و نام‌ها که نشان و دليل و رهبر به وجود و شخصيت است بيشتر خواهد بود.
کليه اسامي پيغمبر اسلام(ص) کلماتي است که از صفات او اتخاذ شده و مشتق از فضايل و کمالات او مي‌باشد که مدح و تعظيم او در پيشگاه عقل و خرد واجب است.
براي هر وصفي اسمي است چنانچه براي خداوند متعال هزار اسم است و هر نامي نماينده يکي از صفات وجودي اوست براي رسول خدا(ص) نيز هزار اسم است که هر يک نماينده يکي از ملکات او مي‌باشد.
حضرت ابي‌جعفر محمد بن علي بن الحسين(ع) باقر علوم مي‌فرمايد: آمنه را بدين جهت آمنه گفتند که در خواب ديد حامله است به رسول خدا که نامش احمد است. ابن اسحق روايت کرده که نام او را قبل از ميلادش محمد(ص) گذاشته‌اند و چون از عبدالمطلب وجه تسميه آن را پرسيدن گفت بدين جهت محمد(ص) گذاشتم که تحميد و تنزيه و تقديس خدا را بنمايد در آسمان‌ها او تحميد خالق کند و در زمين مردم تحميد و حمد و ثناي او گويند.
خاتون آبادي در کتاب خود مي نويسد اسامي مشهور پيغمبر(ص)101 نام است اما محقق 268 نام بر پنج نوع ذکر کرده و 53 نام که در قرآن به عدد احمد مصرح است و اسامي غير مصرح در قرآن 66 نام به عدد لفظ جلاله و در صريح احاديث 30 نام و 92 نام به عدد لفظ محمد در کتب مقدسه آسماني عربي 15 نام و در غير عربي 12 نام ذکر شده است و تمامي اين اسامي نشاني بر عظمت وجود و توسعه روح و ارتفاع درجه و مقام و پيوستگي کامل با روح کلي را نشان مي‌دهد.

مادرهاي رضاعي پيغمبر(ص)
چند نفر محمد(ص) را شير دادند اول مادرش آمنه بود پس از آن لوبيه زوجه ابي‌لهب و به قولي زوجه حارث بن عبدالعزا و ديگري حليمه سعديه بنت ابوذويب که حمزه سيدالشهدا را نيز شير داده بود.

حليمه مرضعه
در ميان اعراب دايه گرفتن معمول بود و براي اشراف نمونه يک شخصيت تعيني به شمار مي‌رفت و براي اين کار گوشه‌اي از (سوق عکاظ) بازار عمومي مکه محل زنان شيردهنده «مرضعه» بود که در آنجا تجمع مي‌کردند و خانواده‌ها مي‌آمدند از هويت و قبيله هر يک سوال مي‌کردند و کودک خود را براي پرستاري به او مي‌سپردند.
چون محمد(ص) از خاندان عبدالمطلب و از شخصيت‌هاي برجسته مکه و پرده‌دار خانه کعبه بود براي مرضعه گرفتن او به سوق عکاظ روانه شدند.
براي گرفتن مرضعه رسم بود از يک قبيله معروف به جوانمردي و شجاعت و پاکي خون شيردهنده‌اي استخدام کنند تا اولاد نجيب و فصيح‌تر گردد. وقتي به سوق عکاظ آمدند به هر کس مراجعه و مذاکره کردند چون محمد(ص) طفلي يتيم بود و مرضعه نمي‌توانست از عواطف پدري او نسبت به فرزندش برخوردار گردد. شانه خالي مي‌کرد، اين کودک پدر مرده را قبول نکردند. از طرف ديگر همه مرضعه‌ها تا پايان وقت طفلي قبول کرده و رفتند فقط حليمه سعديه که از پاکترين و نجيب‌ترين زنان قبيله بني‌سعد بود و از فقر و بي‌بضاعتي متمايل بود يک کودکي که پدر ثروتمندي داشته باشد بپذيرد تا از پرتو جودو بخشش او بهره‌مند گردد. حليمه بدون قبول طفل در حال نوميدي بود که برگردد دو مرتبه هم که با او مذاکره کردند زقبول محمد(ص) خودداري کرد امانمي‌دانست دست قدرت مولود عجيبي را در آغوش سعادت او جاي داده و چه ستاره درخشاني از بخت و اقبال براي او طلوع کرده که از آن بي‌خبر است.
حليمه چون اين طفل يتيم را برداشته به طرف قبيله رفت از اثر قدوم پربرکت آن کودک آسماني باران زياد باريد، زمين سرسبز و خرم شد، شير پستان حليمه که يکي از آنها خشکيده بود شير آورد و برکت و رحمت و نعمت و بهره کافي از حشم و اغنام و اراضي نصيب آن قبيله گرديد.
حليمه مي‌گويد پستان راست من خشک شده بود و شير نداشت و از پستان چپ 11 کودک را شير داده بودم، در دامان گذاشتم که از پستان چپ شير بخورد ميل به نوشيدن شير از پستان راست کرد هر چند من او را به طرف پستان چپ مي‌بردم او ميل به پستان راست کرد پستان راست من سوراخ نداشت آخر‌الامر گفتم در دهانش مي‌گذارم که بداند شير در آن نيست همين که پستان راست را در دهان محمد(ص) گذاشتم شير دهان او را پر کرد و از برکت وجود او هر دو پستان همواره پرشير گشت. به قدري حليمه سعديه شير آورد که کودک خودرا از همسايه گرفت و از پستان خود شير داد. اين کودک به نام عبدالله بن حارث و برادر رضاعي حضرت رسول‌الله(ص) بود.

صورت و جمال
اگر بگوييم حضرت محمد(ص) داراي بشاش‌ترين صورت و بازترين جبهه و مناسب‌ترين اندام بشري بود بهتر است تا نسبت به اندام آن شرح بدهيم زيرا اگر وصف اعضاي بدن آنطور که مورد وصف و تشريح شعرا مي‌باشد اگر ترکيب يابد هيچ ملاحت و لطفي ندارد بلکه بايد هيئت ترکيبه جمال جالب توجه باشد.
بنا بر تصريح آن حضرت زيباترين صورت را پس از يوسف پيامبر، حضرت محمد(ص) داشت وقتي وصف يوسف را مي‌کند از او مي‌پرسند شما خوشگلتر هستيد يا يوسف مي‌فرمايد من از او مليح‌تر هستم.
حضرت محمد(ص) از لحاظ جسم با ساير مردم فرقي نداشت جز اعتدال اعضاء و ملاحت منظور ولي از نظر روح و عقل در مقام و درجه‌اي بود که دست هيچ يک از افراد بشر و حتي فرشتگان مقرب به آن درجه نرسيد.

محمد(ص) فراتر از زمان
در طول زندگاني بشر گاهگاه شخصيت‌هايي خارق‌العاده، پديد آمده‌اند. شخصيت‌هايي که در مدتي کوتاه با تصميمي قاطع و اراده‌اي استوار، مسير زندگي مردم عصر خود را تغيير داده‌اند. اينان در اندام و گوشت و پوست، مانند ساير مردمند؛ مي‌خوابند، مي‌خورند راه مي‌روند، تن آنان، همچون تن ديگران است اما روح ايشان از آنان جداست. زندگي‌شان سرشار از برکت و روشني است و تا ابد نيز بر چهره صفحات تاريخ درخشان‌اند.
فرمانرواياني تربيت کرده‌اند که قسمتي بزرگ از کره زمين را با سياستي توام با عدل و انصاف و روشي شايسته نام انساني، اراده نموده‌اند و تا جهان باقي است نام آنان را به نيکي و ستايش ياد مي‌کنند. چنين شخصيت‌ها نه تنها از محيط خود پيش‌اند. بلکه از زمان و مکان و از تاريخ ملت‌ها برترند. آنان دگرگون کننده تاريخ و يا بهتر بگوييم، پديدآورنده تاريخ‌اند. آنچه پيرامون اين نوابغ مي‌گذرد، از فکر روشن آنها الهام گرفته است و آنچه از آنان بجا مي‌ماند اثري است که خود در محيط خويش پديد آورده‌اند.
تاريخ تولد، داستان‌هاي دوران کودکي، پرورش تن، زندگي و زناشويي و مرگ پيکر خاکي اين نوابغ، رقمي به ستون محاسبات کارهاي درخشان ايشان نمي‌افزايد و در دست نبودن ارقام دقيق سال‌هاي اين حوادث خلاء در حاصل جمع‌آن آثار عظيم پديد نمي‌سازد. به قول انوري:«آنان بارز ارقام وجود‌اند و ديگران تفصيل خط ترقين عدم».

اسدالله افشار

 28 صفر سال يازدهم هجري روز شهادت امام حسن مجتبي(ع) است. امام دوم شيعيان حدود 47 سال در اين جهان زندگي نمود كه 30 سال آن را در كنار پدر با حوادث تلخ و متفاوت پشت سر گذاشت. كمتر از 5 سال درگيري‌هاي دروني جامعه اسلا‌مي را كه بسي تلخ‌تر از زمان پيامبر اسلا‌م(ص) با مشركين و كفار بود در كنار پدر تجربه كرد. الگوي صلح را از جد بزرگوار خود حضرت محمد(ص) در پيمان صلح حديبيه و پدر خود فرا گرفت و به دليل نداشتن نيروي مجاهد و از جان گذشته پيشنهاد صلح با معاويه را پذيرفت و بالا‌خره با دسيسه معاويه مسموم شد و در بقيع مدفون گشت، مقاله حاضر نگاهي است به فرازهايي از زندگاني پر از رمز و جاويدان آن حضرت كه به مناسبت شهادت ايشان تقديم خوانندگان گرامي مي‌گردد.

معرفي امام حسن(ع)
امام حسن مجتبي(ع)، ابومحمد حسن بن علي بن ابي‌طالب(ع)، امام دوم از ائمه اثني‌عشر(ع) و چهارمين معصوم از چهارده معصوم(ع)، فرزند نخست علي بن ابي‌طالب (ع) و حضرت فاطمه(س)، تولد آن حضرت بنا به قول بيشتر مورخان در مدينه و روز سه‌شنبه 15 رمضان سال دوم هجري اتفاق افتاده است. و اين روز بنا به تقويم <وستفلد> مطابق است با روز سه‌شنبه 12 مارس سال 624م، در سال و روز تولد آن حضرت روايات ديگري نيز هست كه در آن باره بايد به كتب مفصل‌تر رجوع كرد.
حضرت امام حسن(ع) در طي عمر با بركت خود 8 سال، محضر جد بزرگوارش حضرت رسول اكرم(ص) و 38 سال محضر پدر بزرگوار خود حضرت علي (ع) را درك كرد و در جنگ‌هاي آن حضرت حضور يافت و پس از پدر 10 سال امامت امت وهدايت مردم را برعهده داشت.

جايگاه امام حسن(ع)
امام حسن(ع) يكي از پنج تن آل عبا از اهل بيت رسول گرامي (ص) بود كه آيه تطهير: <انما يريد الله ليذهب عنكه الرجس اهل البيت و يطهركم تطهيرا( >احزاب /33) در شان ايشان نازل گرديده است. به روايت عايشه رسول اكرم(ص)، علي(ع) و فاطمه(س) و حسين(ع) را زيركساي خود جمع آورد و آيه تطهير را تلا‌وت فرمود كه اينها اهل بيت منند. ‌

تلا‌ش امام (ع) براي اصلا‌ح افكار مردم مسلمان
امام حسن(ع)، در روزگاري قرار داشت كه اقبال دنيا، بسياري از مسلمانان را به وادي غفلت از خدا كشانده بود، آن امام بزرگوار تا آن جا پيش رفته بود كه مردم به خاطر تعينات دنيايي، كسي همچون امام حسن(ع) را كه سرور جوانان بهشت و ريحانه رسول اكرم(ص) بود، رها كرده و به سوي كساني رفته بودند كه آثار مسلماني در سيما و سيرت آن‌ها نبود. امام مجتبي(ع)، براي آگاهي مردم و درمان دنيا‌گرايي مهلك جامعه اسلا‌مي، رفتاري در پيش گرفتند كه از هر جهت مايه عبرت و پند بود و اذهان مستعد را به تامل وامي‌داشت.

فضيلت‌هاي گوهر وجود امام (ع)
فضيلت‌‌ها، گوهر وجود امام(ع) به قدري شفاف و تابناك كرده بود كه هيچ اثري از غبار و آلودگي در آينه وجودش ديده نمي‌شد. خورشيد وجودش پرتوافكن نيكي‌ها بود و تشعشع فضيلت‌هايش، جان‌ها را صفا داد. گفتارش منادي حقيقت و رفتارش سرچشمه فضيلت بود.
او بود كه با رفتار متعالي و گفتار خدا‌گونه خويش مردم را به سوي خدا و حقيقت ناب الهي دعوت مي‌كرد. او بود كه در آن ظلمت بيداد و روزگار انحرافات، چراغ فروزان هدايت بود و راه روشن خدا را به خداجويان نشان مي‌داد. آري، رفتار امام حسن(ع)، مردم را رهبري مي‌كرد و گفتارش سرود صداقت و ديانت بود.

گوشه‌اي از شجاعت و تدبير سياسي امام(ع)
پس از رخنه‌اي كه بعد از درگذشت پيامبر(ص)، در سير سياسي و اجتماعي و تربيتي اسلا‌م افتاد، حكمت سياسي امام حسن(ع) و تحمل او، و اقدام نظامي امام حسين(ع) و نهضت ماندگار او، هر دو باهم، و به منزله يك درگيري در دو موضع، آن آب رفته را به جوي بازآورد، و اسلا‌م را از چنگ حكومت جاهليت اموي رهايي بخشيد، زيرا كه هر يك از اين دو جريان عميق و مهم، به گونه‌اي، در باز كردن چشم و گوش مردم، بويژه نسلهاي پس از صدر اسلا‌م كه از چگونگي مسلمان شدن امثال ابوسفيان و معاويه آگاهي درستي نداشتند ونمي‌دانستند كه اينان پس از سالها دشمني با پيامبر و اسلا‌م به منظور قبضه كردن قدرت اسلا‌مي اظهار مسلماني كردند، سخت موثر بود.
پس اگر با شناخت حوادث و مطالعه دقيق تاريخ و كشف رابطه‌هاي عيني وقايع، صلح امام حسن(ع) را ارزيابي كنيم، آن را يك تدبير سياسي بزرگ و حكمت اجتماعي عميق مي‌بينيم، نه اينكه امام(ع) از جنگ و درگيري پروا داشته است. امام حسن(ع) نخست اقدام به جنگ كرد. او سلحشور بود، و در جنگهاي بسيار شركت كرده بود. در همان ايام نيز مسلح حركت مي‌كرد، حتي در حال نماز مسلح بود. اين است كه برخي از مورخان اسلا‌مي، كتابهايي با عنوان <قيام‌الحسن> نوشته‌اند و در اين كتابها اقدام نظامي و جنگي امام حسن(ع) را شرح داده‌اند. در جنگ صفين و جمل از سرداران بزرگ سپاه علي(ع) بود، و شجاعتها بروز داد و شمشيرها زد. معروف است كه خود مي‌فرمود: <من كاري بهتر از جهاد با معاويه سراغ ندارم. اگر ياراني مي‌يافتم شبانه روز را در مبارزه و درگيري با معاويه مي‌گذرانيدم، و كار را در دست او نمي‌گذاشتم.>
استاد <محمدرضا حكيمي> مي‌گويد به جز همه طاقت‌ها و نيروهايي كه در اين سخن موج مي‌زند از آن دانسته مي‌شود كه در وجود امام حسن(ع)، استعداد نظامي و قدرت بسيج و سلحشوري و جوهر كار زار و فرماندهي به حد كمال بوده است. همين امام حسن(ع) بود كه افسر رشيد خارجي، عبدالرحمن بن ملجم مرادي ـ قاتل علي(ع) ـ را با يك ضربه شمشير به هنگام قصاص، از پاي درآورد.

تاملي در باب صلح امام(ع)
هنگامي كه امام حسن(ع) به خلا‌فت رسيد، سالها بود كه معاويه بر شام ولا‌يت داشت. وي كه از جنگ صفين به علت حيله‌هاي كارساز عمروعاص از شكست رهايي يافته بود، درصدد برآمد تا از راه حيله‌انگيزي، با امام حسن(ع) نيز درگير شود، و كار را بر امام(ع) سخت كند، و اركان امامت و خلا‌فت حق را متزلزل سازد. امام(ع) از دسيسه كاري‌هاي معاويه آگاه بود. از اين رو نامه‌اي نوشت: جاسوسان مي‌فرستي، و مكرها و حيله‌ها مي‌انگيزي، فكر مي‌كنم اراده جنگ داري.
اگر چنين است من نيز مهياي ‌جنگم. مركز حكومت امام حسن(ع)، در عراق ـ كوفه بود. امام (ع)، مغيره بن نوفل را در كوفه به نيابت خود بگماشت، و <نخيله> ـ جايي نزديك كوفه، از سوي شام ـ را مقر فرماندهي قرار داد، و فرمود تا مغيره مردم را براي جنگ با معاويه برانگيزاند. سپس خود با سپاه از نخيله كوچ كرد، و به محلي به نام <دير عبدالرحمان> رفت. در آنجا 3 روز ماند تا همه سپاه گرد آمدند. آنگاه عبيدالله بن عباس و قيس بن سعد انصاري را با 12 هزار تن، از <ديرعبدالرحمان> به جنگ معاويه، به عنوان آغاز درگيري و جهاد، گسيل داشت. معاويه چون مي‌دانست در ميدان نبرد حريف امام حسن(ع) نمي‌تواند بشود با مكر و حيله درصدد تضعيف جبهه امام حسن(ع) برآمد و اين تفكر شيطاني بعلا‌وه پاره‌اي از دلا‌يل زير باعث شد كه امام حسن(ع) دست از جنگ كشيده و صلح پيشنهاد شده از طرف معاويه را بپذيرد:
۱- دادن وعده و وعيد به فرماندهان و سربازان امام حسن(ع)
۲-صرف كردن اموال عمومي در راه خريدن اشخاص
۳-سست عنصري و بي‌ثباتي مردم آن زمان
۴-شهيد شدن افراد ثابت قدم و مردان دلا‌ور و جنگجوي امام حسن(ع.)
۵-خسته شدن سربازان و جنگجويان از جنگ بدليل نزديكي اين جنگ با جنگهاي <جمل> و <صفين> كه در ركاب علي(ع) شمشير زده بودند و آن را پشت سر گذاشته بودند.
۶- اصرار برخي از اصحاب و اطرافيان براي دست كشيدن از جنگ
در هر صورت امام حسن(ع) با اكراه و البته با شرايط زير صلح موقت و مشروط پيشنهاد شده از سوي معاويه مكار را پذيرفت.
به مردم ستم نكنند (معاويه و كارگزارانش) احرار و آزادگان را محدود نسازند. شيعه علي(ع) را نكشند. نام علي(ع) را به زشتي ياد نكنند. به قتل افكار دست نزنند. خراج‌ را بگيرد و به بيت‌المال امام(ع) بدهند. و معاويه براي خود جانشين تعيين نكند.
اما معاويه، پس از استيلا‌ي بر امور، نه دين ونه شرف انساني، هيچيك را در نظر نياورد، و همه آن شروط را زير پا گذاشت. خراج را به بيت‌المال امام(ع) نپرداخت و از ريختن خون آزادگان و محو آثار اسلا‌م كوشش فراوان كرد، اموال و قدرت را براي نابود كردن اسلا‌م به كار گرفت، و كرد آنچه كرد. معروف است كه چون به كوفه آمد، به مردم گفت: من براي رسيدن به حكومت و استيلا‌ي بر شما مي‌كوشيدم، نه براي نماز و روزه و...
اينجا بود كه باطن پليد او آشكار شد و امام حسن(ع) موفق گرديد دشمن و بيگانه‌اي را كه به صورت خودي درآمده بود، به مردم و دنيا بشناساند.

چگونگي شهادت
معاويه از حضور مادي و معنوي امام حسن(ع) در جامعه نگران و پريشان بود و اين نگراني حتي پس از صلح نيز كاملا‌ در تاريخ مشهود است، زيرا نيك مي‌دانست حضور آن امام همام در بين امت مانع از ظلم و ستم بيشتر او خواهد شد. مورخان نوشته‌اند كه تا امام حسن(ع) زنده بود، معاويه نتوانست به بسياري از جناياتي كه پس از شهادت امام(ع) جامه عمل پوشانيد، دست يازد.
از اين رو معاويه كوشيد به صورت غير مستقيم و از طريق جعده همسر امام حسن(ع) ـ جعده دختر اشعث بن قيس مردي كه مخالف اميرالمومنين(ع) بود ـ آن بزرگوار را به شهادت رساند. نقل است معاويه از طريق دايه يزيد مالي بسياري و زهري كشنده ـسوده الماس ـ براي زن امام حسن(ع)، جعده فرستاد، و پيغام داد كه اگر اين زهر را به حسن بخوراني، صد هزار درهم ديگر به تو مي‌دهم، و تو را به عقد پسرم يزيد درمي‌آورم. آن زن شقي، سوده الماس را كه در نگين انگشتر الماس خود قرار داده بود جدا و آن را پودر نمود و با حل كردن آن در آب، امام حسن(ع) را به قتل رساند و تمام اين اقدامات با راهنمايي دايه يزيد صورت گرفت، پس از شهادت امام(ع< )جعده> و دايه يزيد به شام رفتند. ياران امام حسن(ع) با افشاي ماجرا قافله جعده و دايه يزيد را تعقيب كردند و دركمين آنها قرار گرفتند كه در آن ميان تيري به دايه يزيد اصابت كرد و او به قتل رسيد، اما جعده زنده ماند. جعده پس از ورود به شام از نيت يزيد با اطلا‌ع شد و زماني كه فهميد يزيد با او ازدواج نمي‌كند، ديوانه شد و در حال جنون از دنيا رفت.