مهمترين تضمین اجرای حقوق شهروندی        

اسدالله افشار

احياي حقوق شهروندي :

بعدازپيروزي انقلاب اسلامي واستقرار نظام جمهوري اسلامي ايران عمده‌ترين محور‌هاي حقوق شهروندي دراصول 19تا42 قانون اساسي مورد توجه قرارگرفت ولي درمقام عمل به دلايل مختلف وگاهي به بهانه‌هاي مختلف اين حقوق رعايت نشد.دردولت‌هاي هفتم وهشتم به نوعي توجه به حقوق شهروندي احيا شد و به نهاد‌هاي مدني توجه خاص مبذول ومقررشد،اقتدارلازم به اين نهاد‌ها داده شود.دکترروحاني دربرنامه تبليغات رياست جمهوري احياي حقوق شهروندي را وعده داد وخوشبختانه اين شعار در برنامه برخي ازوزرا ازجمله وزيرراه وشهرسازي نيزديده شد.درادامه آن برنامه ، رئيس جمهور به معاون حقوقي رياست جمهوري ماموريت دادکه با تشکيل کميته‌اي و با مدد اساتيد و صاحب نظران به تدوين لايحه حقوق شهروندي بپردازد ؛اين انتظاربسرآمد وبالاخره پايگاه اطلاع‌رساني رياست جمهوري متن پيش‌نويس غيررسمي منشورحقوق شهروندي راچهارشنبه گذشته- 6آذر1392- منتشركرد.‏ اين منشور شامل يك مقدمه و سه فصل است. در فصل اول كه از قواعد عمومي حاكم براين منشورسخن رفته است نكات خوب، دقيق وحقوقي مطرح شده است. هدف از اين كاربزرگ وسترگ، تجميع، شناسايي وبيان حقوق شهروندي عنوان شده است كه درساير قوانين كشورنيز به‌آن اشاره شده است. در اين فصل آمده است با كساني كه دررعايت حقوق مردم اهمال دارند يااين حقوق را نقض مي‌كنند برخورد خواهد شد. لذا همه دستگاه‌هاي اجرايي را موظف به رعايت آن مي‌كند.

فصل دوم منشور حقوق شهروندي 141 حق را باعناويني چون "حيات، سلامت و زندگي شايسته"، "آزادي انديشه، بيان و مطبوعات"، "دسترسي به اطلاعات"،" هويت فرهنگي، بيان رسانه اي و آفرينش هنري"، "حريم خصوصي"، "سلامت اداري،حكمراني شايسته و حكومت قانون "، " شفافيت و رقابت "، "حق مشاركت شهروندان در سرنوشت اجتماعي"، "حقوق اقتصادي و مالكيت"، "اشتغال وكارشايسته"، "آسايش، رفاه، حمايت وتامين اجتماعي"، "عدالت قضائي"، "آموزش و تعليم"، "خانواده، زنان، كودكان و كهنسالان"، "نخبگان و استادان و دانشجويان"، "ايثارگران،جانبازان و خانواده‌‌هاي معظم شهدا"،"اقليت‌ها و اقوام"، "روستانشينان و عشاير " و"محيط زيست وتوسعه پايدار" را احصاء كرده است.  ريزبيني و دقت تدوين كنندگان منشور در احصاي اين 141 حق شايسته تقدير است.  فصل سوم منشور تحت عنوان "سازمان كار، توسعه و نظارت بر اجراي منشور و مقررات حقوق شهروندي" معاونت حقوقي رياست جمهوري را مامور اجراي اين منشور در"مركزملي حقوقي شهروندي" كه دراين معاونت فعال خواهد شد، كرده است.  ‏

درفصل سوم ، معاونت حقوقي رياست جمهوري ماموريت پيدا مي‌كند تخلف ازحقوق شهروندي رادر دستگاه‌هاي اجرايي رصد كند و لوايح لازم را تهيه و به هيئت وزيران تقديم نمايد وهرسه ماه يك بار گزارش اقدامات به عمل آمده را به رئيس جمهوري ارائه دهد.اينك اين قلم درهمين باب نكاتي را يادآوري مي نمايد :

يكم) حقوق شهروندی از جمله دستاوردهای مثبت بشری :

شهروند مرکب از دوکلمه است که عبارت است از شهر به معنای جامعه انسانی و وند به عنوان عضوی وابسته به جامعه انسانی. افراد زمانی به عنوان شهروند شناخته می شوند که حقوق ووظایف خود را بشناسند و به آن عمل کنند وبدانند که باید به مطالبه چه حقوقی بپردازند وراههای دستیابی به این حقوق چیست. بی شک دستیابی به این توانمندی در سایه آگاهی و عملکردهای فردی و جمعی مردم و وجود نظام مردم سالا ری دست یافتنی خواهد بود. هریک از ما به عنوان یک شهروند عضو رسمی شهر و کشور عزیزمان ایران هستیم و این مفهوم دربرگیرنده حقوق ومسئولیت هایی است که در قبال این عضویت داریم.درواقع حقوق شهروندی وظایف ومسئولیت های شهروندان را درقبال یکدیگر،درقبال شهرو دولت تعیین می کند و همچنین حقوق و امتیازاتی را که وظیفه تامین آن برعهده مدیران شهری، دولت یا قوای حاکم است مشخص می نماید.حقوق شهروندی ازجمله دستاوردهای مثبت بشری است که موردتأیید دین مبین اسلام و جمهوری اسلا می است.

دوم) مفهوم شهروندی :

مفهوم شهروندی دربرگیرنده مجموعه‌ای ازحقوق و تکالیف است. اصولا حق و تکلیف در برابر هم قرار دارند وحق تکلیف را به دنبال دارد. شهروندی ریشه داشتن در وضعیت تاریخی و عضویت در یک جماعت است. شهروندی برموقعیت عضویت وپیوند بادیگران دلالت می‌کند ولذا متضمن مسئولیت زیستمانی،‌ یعنی مسئولیت زیستن بادیگران درزیست- عالم مشترک است. بدین معنا،‌ شهروندی محمل اخلاق زیستمانی واز جمله شرکت دررابطه گفت‌و‌گویی بامحیط پیرامون خویش است.امتیازشهروندی بردیگرهویت‌های اجتماعی - انسانی در برابری فراگیری است که هویت‌های دیگرمانند طبقه یا قومیت آن را ندارند. شهروندی ایده‌ای است که بی‌عدالتی‌های درون ومیان جوامع را به چالش می‌کشد. شهروندی به طور تنگاتنگی با دموکراسی ارتباط دارد. شهروندی یک عضویت است که مجموعه‌ای ازحقوق، ‌وظایف وتعهدات را بردارد و لذا با دو مفهوم حق ومسئولیت همراه است. حق شهروندی یک حق انسانی است که مولود انسان بودن ودرجمع زیستن اوست.آنگاه که از حقوق انسانی سخن گفته می‌شود،‌ این حقوق درقالب شهروندی تحقق می‌یابد وبربرابری، عدالت واستقلال دلالت دارد. مفهوم شهروندی دربردارنده حق زندگی،‌ حق آزادی، ‌زندگی مطلوب و مناسب ،‌ حق تعلیم وتربیت ومعیشت،‌ حق مشارکت وحق تعیین‌کنندگی سرنوشت است.

سوم) حقوق شهروندی :

«حقوق شهروندی» مجموعه حقوقی است برای اتباع کشوردررابطه با مؤسسات عمومی مانند: حقوق اساسی، حق استخدام شدن، حق انتخاب کردن وانتخاب شدن، حق گواهی دادن درمراجع رسمی، حق داوری و مصدق واقع شدن ؛ بنابراین واژه مذکورازحقوق سیاسی است.در کشور ما مسلمان بودن شرط برخورداری از حقوق شهروندی نیست. درواقع حق شهروندی به اعتبارتابعیت برقرارمی‌شود. بنابراین این تعریف واقعیت است که «حقوق شهروندی» یک مفهوم نسبتاً وسیعی است که شامل حقوق سیاسی وغیرسیاسی(حقوق مدنی و بهره مندی‌های فردی واجتماعی که دارای صبغه سیاسی نیستند) می‌باشد. ازاین رو می‌توان گفت که «حقوق شهروندی» شامل هرسه نسل حقوق بشری که درسطح دکترین مطرح شده‌اند می‌باشند. این سه نسل شامل حقوق مدنی و سیاسی، اقتصادی واجتماعی وحقوق همبستگی می‌باشند.

چهارم) حقوق شهروندی ازمباني دين اسلام :

حقوق شهروندی ازمفاهیم مدرن وازلوازم زندگی دموکراتیک افراد دریک جامعه سیاسی محسوب می شود. این مفهوم با اعلامیه بشر و حقوق شهروند فرانسه تجلی عینی کامل یافت واعلامیه جهانی حقوق بشر نیز بر آن تاکید نمود. در رابطه با حقوق شهروندی دو دیدگاه وجود دارد. یک نظر دین را ناتوان از وضع قواعدی به عنوان حقوق شهروندی می داند. دیدگاه دیگر که از سوی برخی نظریه پردازان دینی القا می شود، قایل به این است که دین مجموعه تکالیفی است برای بشرواوباید درقالب این تکالیف به انجام وظیفه پرداخته و تصور حقوقی برای اعطای اختیار و آزادی و غیر آن به انسان، خارج از موازین دینی و مبانی اسلامی است. انسان دراندیشه اسلامی فردی است حق مدارو برای رسیدن به حقوق شایسته خود نیازمند انجام اموری به عنوان تکالیف است.براین اساس،تکالیف نیزبازگشت به حقوق دارند.شناسایی وتعیین قواعدی برای زندگی اجتماعی انسان که ازآن جمله حقوق شهروندی می باشد، نه تنها با مبانی دین مخالف نیست، بلکه بالعکس از لوازم حتمی ومبنایی زندگی افراد درجامعه اسلامی قلمداد می شود.ازطرف دیگر،دین با دراختیارداشتن اصول مبنایی وابزاراستباط عقلی، توانایی کشف ووضع قواعد را دراین ارتباط دارد.

پنجم) نسبت بين حقوق شهروندي و حقوق بشر:

حقوق بشر ناشي از حيثيت و کرامت ذاتي انسان است. گفته مي شود که حقوق بشر عام و جهان شمول است و براي تثبيت حقوق فطري و طبيعي انسان است. حقوق بشر به هر انسان، صرف نظر از زندگي در جامعه يا جدا ازجامعه ودرانزوا و به تنهايي تعلق دارد. در حالي که حقوق شهروندي حقوق انسان، به خاطر زندگي در اجتماع معين است و با توجه به مقتضيات جوامع و شرايط زماني و مکاني مي تواند متفاوت باشد. بخش اساسي حقوق شهروندي ناشي ازحقوق داخلي کشورهاست، اما حقوق بشروحقوق شهروندي دومقوله ي کاملا مجزا نيستند.اجراي حقوق بشربستگي به حقوق شهروندي دارد. حقوقي که انسان به دليل حيثيت وکرامت ذاتي خود دارد (حقوق بشر) با حقوقي که انسان مقيم يک اجتماع بايد داشته باشد(حقوق شهروندي) دومقوله ي متضاد نيستند.به طورخلاصه مي توان گفت نسبت بين حقوق شهروندي وحقوق بشر، عموم و خصوص من وجه است. گر چه حقوق شهروندي وحقوق بشر در بسياري از موارد به جاي يکديگر استفاده مي شوند و بسياري ازحقوق مندرج در اعلاميه ي جهاني حقوق بشر و دو ميثاق مربوط به آن حقوق شهروندي است و بسياري از حقوق شهروندي، ريشه در حقوق بشر دارد، اما تميز بين آنها امکان پذير است.

ششم) مهم‌ترین چالش پیش ‌روی حقوق شهروندی :

ازمنظرصاحب نظران مبنای حقوق شهروندی،ایجاد امنیت برای شهروندان است تادرسایه آن انسان‌های عضو جامعه بتوانند استعدادهای ذاتی خود را شکوفا سازند و به هدف عالی خود دست یابند.مسئله قابل توجه این است که دریک تعریف قانونی ازحقوق شهروندی،تکالیف دولت وحقوق شهروندان مشخص می‌شود.مهمترين

تضمین برای اجرای حقوق شهروندی،عملکرد دولتمردان است.اگردولتمردان وظایف خود را درست انجام ندهند ، نهادینه شدن حقوق شهروندی به درستی انجام نخواهد شد. ازاین‌رو ، می‌توان گفت:عدم التزام مسئولان به اصل حاکمیت قانون، مهم‌ترین چالش پیش ‌روی حقوق شهروندی است.

جان كلام :

اينكه يكي ازدغدغه‌هاي رئيس جمهور محترم رعايت حقوق شهروندي ا ست شايسته تقديراست اما دلسوزان به دو نكته دراين خصوص اشاره داشته اند كه اميدوارند مورد بذل توجه قرارگيرد:

1- آموزش حقوق شهروندی ومسئولیت‌های شهرنشینی یکی ازوظایف اصلی رسانه‌ها به ویژه صدا وسیما است که افراد را با حقوق آشنا ساخته ومسئولیت‌های شهروندی را نیزبه آنان گوشزد کند.2- دولت محترم درتبيين حقوق شهروندي درمرحله اول رفاه عمومي را درسطح جامعه بگستراند چراكه جامعه اي كه درتأمين نيازهاي اوليه خود با مشكل روبروباشد تمام اين كاستي ها رادردنياي سياست جستجوكرده ومهم ترين دغدغه اش را نبود آزادي سياسي مي شناسد.

دوشنبه : 1392/9/11- 28محرم الحرام1435-2دسامبر2013