اسدالله افشار
...................
همه چيز نياز به برنامه دارد مخصوصا بهرهگيرى از کتاب بزرگى همچون قرآن، به همين دليل در خود قرآن براى تلاوت و بهرهگيرى از اين آيات آداب و شرايطى بيان شده است:
1- نخست مىگويد: لايمسه الا المطهرون: “قرآن را جز پاکان لمس نمىکنند” اين تعبير ممکن است هم اشاره به پاکيزگى ظاهرى باشد که
تماس گرفتن با خطوط قرآن بايد توام با طهارت و وضو باشد و هم اشاره به اينکه درک مفاهيم و محتواى اين آيات تنها براى کسانى ميسر است که پاک از رذائل اخلاقى باشند، تا صفات زشتى که بر ديده حقيقت بين انسان پرده مىافکند، آنها را از مشاهده جمال حق محروم نگرداند.
2- به هنگام آغاز تلاوت قرآن بايد از شيطان رجيم و رانده شده درگاه حق، به خدا پناه برد، چنانکه در آيات فوق خوانديم “فاذا قرات القرآن فاستعذبالله من الشيطان الرجيم”.
در روايتى از امام صادق(ع) مىخوانيم که در پاسخ اين سوال که چگونه اين دستور را عمل کنيم؟ و چه بگوئيم؟ فرمود بگو:
استعيذ بالسميع العليم من الشيطان الرجيم و در روايت ديگرى مىخوانيم که امام هنگام تلاوت سوره حمد فرمود: اعوذبالله السميع العليم منالشيطان الرجيم و اعوذ بالله ان يحضرون: “به خداوند شنوا و دانا از شيطان رجيم پناه مىبرم و هم به او پناه مىبرم از اينکه نزد من حضور يابند”!
و همانگونه که در بالا گفتيم اين پناه بردن نبايد محدود به لفظ و سخن باشد بلکه بايد در اعماق روح و جان نفوذ کند به گونهاى که انسان هنگام تلاوت قرآن از خوهاى شيطانى جدا گردد و به صفات الهى نزديک شود، تا موانع فهم کلام حق از محيط فکر او برخيزد و جمال دلاراى حقيقت را به درستى ببيند.
بنابراين پناه بردن به خدا از شيطان هم در آغاز تلاوت قرآن لازم است و هم در تمام مدت تلاوت هرچند به زبان نباشد.
3- قرآن را بايد به صورت “ترتيل” تلاوت کرد، يعنى شمرده و توام با تفکر و رتلالقرآن ترتيلا (مزمل آيه 4.)
در حديثى در تفسير اين آيه از امام صادق(ع) مىخوانيم:
انالقرآن لايقرء هذرمه، ولکن يرتل ترتيلا، اذا مررت بآيه فيها ذکر النار وقفت عندها، و تعوذت بالله من النار: “قرآن را تند و دست و پا شکسته نبايد خواند، بلکه بايد به آرامى تلاوت کرد، هنگامى که به آيهاى مىرسى که در آن ذکر آتش دوزخ شده است توقف مىکنى (و مىانديشي) و به خدا از آتش دوزخ پناه مىبري:
4- علاوه بر ترتيل، دستور به “تدبر و تفکر” در آيات قرآن داده است آنجا که مىگويد: افلايتدبرون القرآن: “ آيا آنها در قرآن نمىانديشند:؟ (نساء - 82) در حديثى مىخوانيم که اصحاب و ياران پيامبر(ص) قرآن را ده آيه ده آيه از پيامبر(ص) مىآموختند و ده آيه دوم را فرا نمىگرفتند مگر اينکه آنچه در آيات نخستين بود از علم و عمل بدانند.(1)
و در حديث ديگرى از پيامبر(ص) مىخوانيم: اعربوالقرآن و التمسوا غرائبه: قرآن را فصيح و روشن بخوانيد و از شگفتيهاى مفاهم آن بهره گيريد”(2)
و نيز در حديث ديگر از امام صادق نقل شده: لقد تجلىالله لخلقه فى کلامه و لکنهم لايبصرون: “خداوند خود را در کلامش به مردم نشان داده است، ولى کوردلان نمىبينند”.(3)
(تنها روشن ضميران آگاه و انديشمندان با ايمان جمال او را در سخنش مشاهده مىکنند.)
5- آنها که آيات قرآن را مىشنوند نيز وظيفهاى دارند، وظيفهشان سکوت کردن، سکوتى توام با انديشه و تفکر: و اذاقرء القرآن فاستمعواله و انصتوالعلکم ترحمون: “هنگامى که قرآن خوانده مىشود گوش فرا دهيد و خاموش باشيد تا مشمول رحمت حق شويد.”(4)
به علاوه در روايات اسلامى دستورهايى درباره تلاوت قرآن با صداى خوب که از نظر روانى مسلما تاثير روى مفاهيم آن مىگذارد وارد شده است که اينجا جاى شرح آن نيست.(5)
پىنوشتها:
(1 و 2) بحار جلد 92 صفحه106
(3) بحارالانوار جلد 92 صفحه107
(4) اعراف آيه204
(5) براى اطلاع بيشتر به بحارالانوار جلد 9 صفحه 190 به بعد مراجعه فرمائيد.
