درياي دانش و درايت
همکار و هميار باوفاي پدر

نويسنده: اسدالله افشار

امام حسن عسکري(ع) در دو سالگي يا چهارسالگي همراه پدر، از مدينه به تبعيدگاه سامرا هجرت نمود و تا آخر عمر در همانجا زيست. آن حضرت در سامرا حدود بيست سال در کنار پدر بود و براي وصول به اهداف و آرمانهاي مقدس پدر، تلاشي پيگير و خستگي ناپذير داشت و بازويي پرتوان و غمخواري دلسوز براي آرمانهاي پدر بود. در موضعگيري هاي سياسي پدر در برابر طاغوتها و دشمنان شرکت فعال داشت و در حوزه علميه پدر و پاسخ به سوالات و رونق دادن به فقه جعفري ورابطه با شيعيان وارشاد آنها سهم به سزايي داشت.
    بر همين اساس مطابق بعضي از روايات (چنانکه ذکر مي شود) آن حضرت در عصر امامت پدر، گاهي در زندان به سر مي برد و گاهي در برابر توطئه دشمنان قرار مي گرفت.
    امام حسن عسکري(ع) از همان دوران کودکي در کنار پدر بود و با انواع مصائب و رنجها و گزندهايي که از ناحيه دشمن به امام هادي(ع) وارد مي شد، مواجه بود و سرانجام با مسموم شدن پدر توسط دشمنان روبرو گرديد و حکومت ستمگر خلفا، او را مجبور کرد که پدرش را در خانه اش به خاک بسپارد، تا مردم پيکر مطهر او را تا گورستان عمومي شهر تشييع نکنند.
    موضعگيريهاي امام حسن عسکري در برابر طاغوتهاي عصر پدر
    امام حسن عسکري(ع) قبل از آنکه به مقام امامت(در سال 254) برسد، در عصر پدرش با چهار خليفه روبرو بود که عبارتند از:
    1- متوکل دهمين خليفه عباسي(حدود 13 سال)
    2- منتصر يازدهمين خليفه عباسي(حدود 6 ماه)
    3- مستعين دوازدهمين خليفه عباسي(حدود 5 سال)
    4- معتز سيزدهمين خليفه عباسي (حدود دو سال در آغاز خلافتش.)
    امام حسن عسکري(ع) در اين عصر، پا به پاي پدر حرکت مي کرد و در برابر اين خلفا همان موضعگيري پدرش امام هادي(ع) را داشت. هرگز آنها را تاييد نکرد، بلکه در هر فرصتي مخالفت خود را با آنها ابراز مي نمود. توضيح اينکه:
    متوکل جلاد خبيث وخون آشامي بود که کينه و دشمني خود را همواره بر ضد آل علي(ع) نشان مي داد. حتي زيارت قبر مطهر حضرت علي(ع) و امام حسين(ع) را قدغن کرد و به امام هادي بسيار آزار رسانيد، که امام حسن عسکري(ع) در اين آزارها شريک پدر بود و در بر ابر متوکل با قاطعيت ايستادگي کرد.
    متوکل به دست پسرش منتصر کشته شد، منتصر شيعه بود و وقتي زمام امور خلافت را به دست گرفت، شيعيان و آل علي(ع) نفس تازه اي کشيدند. او فدک را به علويان بازگردانيد و با آنها نيک رفتاري نمود، ولي عمر او کوتاه بود. بعضي مي نويسند ترکان توسط ابن طيفور، طبيب منتصر، او را مسموم کردند. اين طبيب مزدور سي هزار دينار رشوه گرفت و منتصر را هنگام فصد (رگزني) و خونگيري، با شاخ خونگيري يا تيغ زهرآلودش مسموم نمود. به اين ترتيب هنوز اندوه علويان کاملا تمام نشده بود که بار ديگر با کشته شدن او، و روي کار آمدن مستعين، تازه شد.
    حوزه علميه و دانشگاه امام حسن عسکري(ع)
    يکي از مهمترين کارهاي امام حسن عسکري(ع) مانند پدر و اجداد پاکش، تربيت شاگرد و حفظ فقه تشيع، و انديشه ناب اسلام در برابر دشمنان و مخالفان بود. او در اين راستا با اينکه در شرايط سخت سياسي به سر مي برد و مدت امامتش شش سال و مدت عمرش 28 سال بيشتر نبود، تا آخرين حد امکان با گردآوري شاگردان پدر واجدادش و تربيت شاگردهاي جديد و مطرح کردن بحثها و مناظرات شفاهي و کتبي به تشکيل مجمع علمي عميق و وسيع پرداخت و خط فکري تشيع را از گزند حوادث و برخوردها حفظ نمود و با پاسخ به شبهه ها و سوالات گوناگون از حريم دانشگاه جدش امام جعفرصادق(ع) کوشش فراوان کرد.
    شاگردان امام حسن عسکري(ع)
    شيخ طوسي(ره) شاگردان امام حسن عسکري(ع) را بالغ بر صد نفر ذکر نموده است.
    علامه قزويني 263 نفر از اصحاب و شاگردان امام حسن عسکري(ع) را با شرح کوتاهي از هرکدام ذکر نموده است که در اينجا به ذکر نام چند نفر از شاگردان برجسته آن بزرگوار مي پردازيم:
    احمدبن اسحاق قمي، ابوهاشم، داوودبن قاسم جعفري(از نواده هاي جعفر طيار) ابوعمر و عثمان بن سيعد عمري سمان، علي بن جعفر، محمدبن حسن صفار، حسين بن روح نوبختي، اسحاق بن ربيع کوفي، عبدالله بن جعفر جميري، داوودبن ابي يزيد نيشابوري، اسحاق بن اسماعيل نيشابوري، فضل بن شاذان و ...
    تاليفات امام حسن عسکري(ع)
    امام حسن عسکري(ع) در کنار کارهاي علمي، مجموعه هايي از تفسير، روايات، معارف اسلامي و عقايد را تاليف نمود. بعضي از اين مجموعه ها به صورت نامه هاي طولاني بود که براي اشخاص مي فرستاد، به علاوه روايات بسيار در ابواب فقه و ساير علوم اسلامي توسط افراد مختلف، از آن حضرت نقل شده است.
    علامه سيد محسن امين پنج مجموعه را تحت عنوان تاليفات امام حسن عسکري(ع) ذکر نموده که عبارتند از:
    1- تفسير معروف، منسوب به امام حسن عسکري(ع)
    2- نامه آن حضرت به اسحاق بن اسماعيل نيشابوري، مذکور در کتاب تحف العقول.
    3- مواعظ قصار، مذکور در تحف العقول.
    4- رساله المنقبه، مشتمل بر اکثر احکام حلال و حرام.
    5- مکاتبات الرجال