تربيت كودك و مسئوليت انكارناپذير والدين
مدد الهي در تربيت كودكان

 اسدالله افشار

مسئوليت والدين در خصوص كودكانشان در دو زمينه مادي و معنوي انكارناپذير است و اين موضوع هم به لحاظ حقوقي و هم به لحاظ امور عقلي و شرعي قابل بحث و بررسي مي باشد. به عنوان مثال اطفال، واجب النفقه پدران هستند و بر پدران واجب است زندگي كودكانشان را در زمينه هاي مصارفي چون غذا و لباس و مسكن تامين نمايند.
    آيا مسئوليت پدران به همين ميزان كه بيان شد، كفايت مي كند؟
    آيا وظيفه ايشان تنها به اداره زندگي مادي كودكانشان باز مي گردد؟ و فقط عهده دار مراقبت هاي جسماني آنان هستند؟
    به طور قطع اداره زندگي مادي اطفال، يكي از پر دغدغه ترين مسائلي است كه در جهان كنوني با مشكلات عديده اقتصادي، فكر خانواده ها را به خود مشغول نموده است و همين امر نيز بسياري از خانواده ها را نسبت به پرورش هاي روحاني و ايماني فرزندانشان غافل كرده است. از منظر مكتب گرانسنگ و فرهنگ ساز اسلام، اداره زندگي كودكان، حفظ آبرو و شخصيت آنان به اندازه اي ارزش دارد كه مورد توجه ائمه(ع) و اولياي الهي بوده است، ضمن آنكه پيشوايان دين، ادب و تربيت فرزندان را از تامين حوايج مادي آنان ارزنده تر دانسته اند، به هر تقدير دين مبين اسلام مسئوليت والدين را در تربيت كودكانشان، هم مادي مي داند و هم معنوي و اعتقاد دارد هر دو مكمل يكديگرند و خلاء هر يك در زندگي موجب صدمه و آسيب ديگري است و بالندگي فرد در سايه رشد دو عنصر مادي و معنوي نهفته است كه مسلما پويايي جامعه نيز از اين امر، حيات پرباري را خواهد يافت و لذا اگر بشر امروز دچار فقر مادي است و از تنگناهاي اقتصادي و معيشتي در سراسر جهان رنج مي برد به همين اندازه از امور معنوي هم فاصله گرفته است كه محقق شدن اين مهم اجتماع معاصر را در هاله اي از قتل ها، غارت ها، بي عدالتي ها، تبعيض ها، تملق ها، چاپلوسي ها، استعمارها، استثمارها و ضد ارزش ها فرو برده و جهانيان را در گرداب خودخواهي ها و بي رحمي ها به ورطه هلاكت انداخته است. بهشت آن گاه بهشت است، مدينه فاضله آن گاه مدينه فاضله است كه عناصر مادي و معنوي در كنار هم به كار آيند و وجود هر يك آثار مباركي در ديگري داشته باشد و اگر غير از اين باشد فقدان يكي به هر دليل، جهنم آدمي را رقم خواهد زد و حتي افراط در هر يك موجب رستگاري نخواهد گرديد و آدمي دچار سردرگمي و چند راهي خواهد شد. بنابراين از افراط و تفريط بايد پرهيز كرد و اجتماع را به سوي اعتدال هدايت نمود و تربيت يعني اعتدال و مسئوليت والدين، حركت بر خط اعتدال است و مكتب انسان ساز اسلام با تعاليم معتدلش توانسته است در عرصه جهاني، شاداب و با طراوت باقي بماند و هميشه حرفي تازه با توجه به مقتضيات زمان و مكان داشته باشد، كه برخورد رسول اكرم(ص) با مردي انصاري در پس از مرگش مويد نكته مذكور است كه نظر خوانندگان محترم را به اين روايت جلب مي نمايم:
    «مردي از انصار فوت كرد، اين فرد داراي چند طفل صغير بود و مختصر سرمايه اي را كه داشت نزديك مرگ به قصد عبادت و جلب رضاي خداوند از كف داد، كودكانش در همان روز براي زندگي از مردم تمناي مساعدت مي كردند. اين خبر به اطلاع پيامبر اكرم(ص) رسيد. حضرت پرسيد: با جنازه متوفي چه كرديد؟ گفتند: دفنش نموديم، حضرت فرمود: اگر قبلامي دانستم نمي گذاردم او را در قبرستان مسلمين دفن كنيد، او مال خود را از دست داده و فرزندان خويش را به گدايي بين مردم رها نموده است.»(۱)
    در روايت هاي ديگر نيز به پرورش هاي روحاني و ايماني توجه ويژه اي شده است كه به چند نمونه از آنها در ذيل اشاره مي گردد: 
   ۱- حضرت علي(ع) مي فرمود: «بخشش و تفضل هيچ پدري به فرزندش بهتر از عطيه ادب و تربيت پسنديده نيست.»(۲)
    ۲- حضرت علي(ع) نيز فرموده است: «هيچ ارثي براي فرزندان بهتر از ادب و تربيت نيست.»(۳)
    ۳- حضرت امام زين العابدين، سيدالساجدين(ع) فرمود:
    «حق فرزندت به تو اين است كه بداني وجود او از تو است و نيك و بدهاي او در اين دنيا وابسته به تو است، بداني كه در حكومت پدري و سرپرستي او مواخذ و مسئولي، موظفي فرزندت را با آداب و اخلاق پسنديده پرورش دهي، او را به خداوند بزرگ راهنمايي كني و در اطاعت و بندگي پروردگار ياريش نمايي، به رفتار خود در تربيت فرزندت توجه كني. پدري باشي كه به مسئوليت خويش آگاه است، مي داند اگر نسبت به فرزند خود نيكي نمايد در پيشگاه خداوند اجر و پاداش دارد و اگر درباره او بد كار كند مستحق مجازات و كيفر خواهد بود.»(۴)
    از حديث امام چهارم حضرت علي بن الحسين(ع) كه حديث پرمغز و گرانبهايي به شمار مي آيد استنباط مي شود:
    اولاپرورش صحيح كودكان يك مسئوليت ملي است.
    ثانيا اين وظيفه مقدس امري روحاني است كه فريضه اجتناب ناپذير شرعي و مذهبي محسوب مي شود.
    ثالثا حديث مزبور به مسئوليت پدران در تربيت فرزندان تصريح كرده است.
    رابعا حضرت امام(ع) پرورش هاي اخلاقي و ايماني كودكان را از وظايف مسلم مذهبي آنان دانسته است.
    خامسا يادآور شده است كه تربيت هاي پسنديده پدران مانند اداي يك فريضه مذهبي موجب اجر و پاداش در پيشگاه خداوند است و پرورشهاي ناپسند مانند ترك واجب يا ارتكاب گناه، پدران را مستحق عقاب و كيفر الهي خواهد كرد. در حديث گرانبهاي ديگري وجود مقدس حضرت امام صادق(ع) موضوع مذكور را مورد تاكيد قرار داده است و مراقبت شديد پدران را در تربيت فرزندان از حقوق واجب آنان دانسته است.(۵)
    چند توصيه به والدين جوان:
    اكنون با توجه به فضاي بحث، دختران و پسران جوان را كه مادران و پدران فردا هستند مورد خطاب قرار مي دهم و مي گويم با علم و آگاهي از وظايف زناشويي پا به اين عرصه گذاريد و از ديوانگي محض كه آميختگي با جهل دارد پرهيز نماييد و بدانيد آينده در صورتي متعلق به شما است و شما نيز معلمين فردا خواهيد بود كه با روش صحيح زندگي و تربيت كودك آشنايي پيدا كرده باشيد و براي رسيدن به اين مهم، معرفت و درك نكات ذيل از با اهميت ترين اصول پيوند زناشويي محسوب مي شود كه در استحكام خانواده بلاترديد مفيد و موثر واقع مي گردد. 
    ۱- چون حضرت سجاد(ع) از پيشگاه ذات باريتعالي براي حسن تربيت فرزندان خود مدد و توفيق طلب نماييم.(۶)
    ۲- اهتمام به تعاليم ديني و علمي فرزندان خويش.
  ۳- پرهيز از بردن كودكان و اطفال به مجالس گناه (دور نگه داشتن آنان از محيط معصيت)
    ۴- عامل بودن والدين به ايمان مذهبي و پايبندي ايشان به تعاليم نوراني و آسماني دين مبين اسلام، اثر وضعي داشته و اين گونه والدين قادر خواهند بود فرزنداني شايسته و لايق، درستكار و صحيح العمل پرورش دهند. 
    ۵- مزين كردن تربيت كودكان از ابعاد عملي به پرورش هاي روحاني و ايماني كه مي تواند منشا پاكي، فضيلت و سرمايه بزرگ خوشبختي و سعادت محسوب شود و اين يعني ارزش تربيت بر پايه نظريه تكريم و احترام. 
    ۶- والدين بايد در تامين سلامت جسم و تقويت عقل و علم كودكان خويش كمال جديت و كوشش را اعمال نمايند. 
 ۷- در جهان پر تلاطم امروزي كه ابزار ارتباطي بين جهانيان (با توجه به تكنولوژي) روز به روز در حال تكامل است، پيام هاي فرهنگي متعددي به لحاظ شكلي و ماهوي در ميان ملل مبادله مي گردد كه اگر با سنن، آداب و مذهب آنان سنخيت نداشته باشد خود معضل جدي براي جوامع محسوب مي گردد خاصه آنكه اين ابزار ممكن است مورد سوء استفاده هاي سياسي ، فرهنگي قدرتمندان جهت مسخ جوامع ارزشمدار قرار بگيرد كه در چنين مواقعي كودكان، نوجوانان و جوانان در معرض خطر جدي هستند و لذا پيشنهاد به والدين اين است كه مسموعات و مبصرات فرزندان خويش را كه از راه گوش و چشم وارد مغز آنان مي شودند شديدا تحت مراقبت قرار دهند، زيرا چه بسا يك گفتار موهن و پليد، يك منظره زشت منحرف كننده، فكر طفل را به خود مشغول نمايد و او را از صراط مستقيم بگرداند كه اين موضوع مي تواند براي هميشه او را بدبخت و آلوده نمايد. 
    ۸- تربيت صحيح فرزندان، بايد در سايه سرمايه هاي ايماني و معنوي صورت پذيرد و اين موضوع مورد اتفاق تمامي اساتيد تعليم و تربيت مي باشد. كوموله سو كه از اساتيد تعليم و تربيت است، هنگامي كه براي تنظيم گزارشي در چهارمين كنگره ازدواج مشغول مطالعه بوده است با زني برخورد مي كند كه توانسته بود پس از مرگ همسرش ده فرزند خود را با موفقيت كامل تربيت كند. كوموله سو در كتاب خود(۷) با زن مورد اشاره چند پرسش و پاسخ داشته است. زن در پاسخ هاي خود از خدا و دعا و خلاصه از ايمان سخن گفته و توفيق خويش را در تربيت صحيح فرزندان، مرهون سرمايه هاي ايماني و معنوي خود دانسته است. كوموله سو در پايان از زن مورد نظر پرسيده است:
    پس براي فرزندانتان چه كرديد؟
    زن پاسخ داده است: كار ديگر نكردم... من روي نفس خود كار كردم و خداوند روي آنها عمل كرد.
    آن گاه كوموله سو نتيجه گيري خود را از پرسش و پاسخ با اين زن چنين بيان مي كند:
    «بدين گونه اين زن تنها زير نفوذ ايمان و عقيده به تكامل خويش پرداخت در حالي كه پا به پاي اين موجودي كه به سوي برتري و معرفت مي رفت يك مربي بي ايراد، آراسته به خصايل و نيروهاي لازم براي ايجاد يك وظيفه خطير با وي پيش مي آمد.
    اين زن با روش پسنديده خود در صف كساني كه براي تجلي دادن الهي، در روان انساني با يزدان همكاري مي كنند به نام خويش جاي شايسته اي باز كرد.»(۸)
    ۹- والدين براي آنكه فرزندان خويش را با مفاهيم تشخيص خوب و بد، برخورداري از تملك نفس، جمال دوستي و خدا پرستي آشنا نمايند چاره اي جز اين نخواهند داشت كه تعليمات خويش را بر پايه تعاليم عملي اصول زندگي مستقر سازند و اين مهم جز در محيط تربيتي خاص امكان پذير نخواهد بود و اين محيط بايد به نحو مطلوب و شايسته ساخته شود و اين امر با توجه به انحطاط اخلاقي جوامع امروزي، همتي بس عظيم را مي طلبد. 
   ۱۰- محيط اجتماعي بايد با ضروريات تعليم و تربيت هماهنگ و موافق باشد و در غير اين صورت تصفيه پردامنه اي بايد در جهت مذكور به عمل آيد تا كودكان و جوانان در بستر اجتماع بدون دغدغه و نگراني از راديو، تلويزيون، سينما، مراكز آموزشي و پايگاه هاي فرهنگي و مطبوعاتي بهره برداري بهينه نمايند.
     در خاتمه از درگاه كبريايي ذات اقدس احديت عاجزانه و در نهايت تضرع مي خواهيم ما را در پرورش صحيح كودكانمان مدد فرمايد تا بتوانيم آنان را در اين جهان پر تلاطم كه از سوي شياطين فساد، خدعه و نيرنگ مورد هجوم هميشگي هستند، صالح و افرادي لايق و شايسته بار آوريم.
    پي نوشتها:
   ۱- قرب الاسناد، ص ۱۳   

 ۲- مستدرك الوسائل، ج ۲، ص۵۲۶
  

  ۳- غررالحكم، ص ۱۳۸
  

 ۴- مكارم الاخلاق، ص ۲۳۲   

 ۵- و تجب للولد علي والده ثلاث خصال: اختياره لوالدته و تحسين اسمه و المبالغه في تاديه. «تحف العقول،
    ص ۲۲۳»
   

۶- واعني علي تربيتهم و تاديبهم و برهم. «صحيفه سجاديه، دعاوه لولده»
  

  ۷ و۸- كتاب ما و فرزندان ما، ص۸۱