اسدالله افشار چهل روز از حادثه خونين عاشورا گذشت. تنها چيزي كه در آن سرزمين مقدس در آن ميدان فداكاري و جانبازي از شهيدان راه خدا به جاي ماند، قبرهاي خاموش و خون هاي پاك آنها بود. اما اين خاموشي ديري نپائيد و در مدتي كوتاهتر از آنچه انتظار مي رفت اين سرزمين يكي از پرجنب وجوش ترين و حساسترين سرزمين ها شده و از آن قبرهاي خاموش گوياترين بانگ توحيد و رساترين حماسه هاي شورانگيز تاريخ برخاست. و در همان 40روز كه در لابلاي گذشت سريع قرون و اعصار لحظه اي بسيار زودگذر و كوتاه بيش نبود، تحول عظيمي در جهان اسلام پديد آمد. لرزه براركان كاخ بيدادگري بني اميه و دشمنان حق و عدالت و آزادي افتاد و بذرهاي انقلابي كه 40روز پيش در كربلا افشانده و با خون شهيدان آبياري شده بود به سرعت رشد كرد و شاخ و برگ خود را به همه جا گسترد. يزيد كه انتظار آن چنان واكنش عظيم و ريشه داري را نداشت، چاره اي جز تبرئه خويش و انداختن بار مسئوليت به دوش مزدور خونخوارش فرزند زياد نديد، و به فكر جبران حادثه (از نظر افكار عمومي) افتاد ولي چه دير شده بود. با گذشت قرون و اعصار، دامنهٌ اربعين وسيع تر و وسيع تر شد، و اگر در نخستين اربعين امام حسين(ع) و ياران جانبازش تنها يك كاروان دو نفري به عنوان نمايندگان قشرهاي فشرده مسلمين و مردمي كه از تسلط بازماندگان دوران جاهليت و بردگان زوروزر برميراث پيامبر به جان آمده بودند، به كربلا آمدند. امروز كربلا به هنگام اربعين تبديل به مركز رستاخيز عظيمي مي گردد كه روحانيت، عظمت، عواطف پاك و عاليترين تجليات اخلاقي انساني در آن موج مي زند. و از اينرو همواره اربعين الهام بخش مسلمانان بوده و خواهد بود. تأملي بر واژهٌ اربعين نخستين مسأله اي كه در ارتباط با اربعين جلب توجه مي كند، تعبير اربعين در متون ديني و فرهنگ اسلامي است. اين قلم با نگاهي كارشناسانه و با استمداد از نظرات صاحب نظران و خبرگان فن چند مطلب را در همين رابطه به محضر خوانندگان گرامي تقديم مي نمايد: 1ـ اصولاً بايد توجه داشت كه در نگرش صحيح ديني، اعداد نقش خاصي به لحاظ عدد بودن، در القاي معنا و منظوري خاص ندارند؛ به اين صورت كه كسي نمي تواند به صرف اين كه در فلان مورد يا موارد، عدد هفت يا دوازده يا چهل يا هفتاد به كار رفته، استنباط و استنتاج خاصي داشته باشد. اين يادآوري، از آن روست كه برخي از فرقه هاي مذهبي، به ويژه آنها كه تمايلات باطني گري داشته يا دارند و گاه و بيگاه خود را به شيعه نيز منصوب مي كرده اند، مروج چنين انديشه اي در باره اعداد يا نوع حروف بوده و هستند. در واقع بسياري از اعدادي كه در نقل هاي ديني آمده، مي تواند براساس يك محاسبهٌ الهي باشد، اما اينكه اين عدد در موارد ديگري هم كار برد دارد و بدون يك مستند ديني مي توان از آن در ساير موارد استفاده كرد، قابل قبول نيست. به عنوان نمونه: در دهها مورد در كتاب هاي دعا عدد صد به كار رفته كه فلان ذكر را صدمرتبه بگويد، اما اين دليل برتقدس عدد صد نمي شود. همينطور ساير اعداد. ا لبته ناخواسته براي مردم عادي، برخي از اين اعداد طي روزگاران، صورت تقدس بخود گرفته و گاه سوءاستفاده هايي هم از آنها مي شود. تنها چيزي كه در باره برخي از اين اعداد مي شود گفت آن است كه نشانه كثرت است. 2ـ اربعين ، واژه اي عربي از ريشه ربع و به معني چهل است كه در فارسي چهله يا چله گفته مي شود. واژه اربعين از جمله اعدادي چون سبع ، سبعين، (هفت، هفتاد) و… است كه در فرهنگ اسلامي و به ويژه در اصطلاح عارفان بار معناي خاص و حالتي رمزي به خود گرفته است. 3ـ در قرآن كريم چهار مرتبه واژه اربعين به كار رفته است. از جمله در سورهٌ بقره، آيه 15 آمده است: واذ و اعد ناموسي اربعين ليله در سورهٌ اعراف آيه 142: (و واعد ناموسي ثلثين ليله و اتممناها بعشرفتم ميقات ربه اربعين ليله .به موجب اين آيات، وعده خداوند با حضرت موسي در 40 شب به اتمام رسيد. بيان تاريخچه اربعين كارشناسان در اين كه منشأ اربعين چيست، گفته اند، در منابع به اين روز به دو اعتبار نگريسته شده است. نخست روزي كه اسراي كربلا از شام به مدينه مراجعت كردند. دوم روزي كه جابربن عبدالله انصاري، صحابي پيامبر(ص) از مدينه به كربلا وارد شد تا قبر اباعبدالله الحسين(ع) را زيارت كند. اهل فن براي تأييد استدلال خود در خصوص مطالب مطروحه، منابع و مدارك ادعايي موضوع ياد شده را چنين معرفي مي نمايند: 1ـ شيخ مفيد در مسارالشيعه كه در ايام ولادت و وفات ائمه(ع) است، اشاره به روز اربعين كرده و نوشته است: اين روزي است كه حرم امام حسين(ع) از شام به سوي مدينه مراجعت كردند. نيز روزي است كه جابربن عبدالله انصاري براي زيارت امام حسين(ع) وارد كربلا شد. 2ـ كهن ترين كتاب دعايي مفصل موجود، كتاب مصباح المتهجد شيخ طوسي از شاگردان شيخ مفيد است كه ايشان هم همين مطلب را آورده است. شيخ طوسي پس از ياد كردن از اين كه روز نخست ماه صفر روز شهادت زيد بن علي بن الحسين(ع) و روز سوم ماه صفر روز آتش زدن كعبه توسط سپاه شام در سال 64 هجري قمري است، مي نويسد: بيستم ماه صفر (چهل روز پس از حادثه كربلا) روزي است كه حرم سيد ما اباعبدالله الحسين(ع) از شام به مدينه و سپس وارد كربلا شد تا مضجع شريف آن حضرت را زيارت كند. او نخستين كس از مردمان بود كه امام حسين(ع) را زيارت كرد. در چنين روزي زيارت آن حضرت مستحب است و آن زيارت اربعين است. 3ـ در كتاب نزهةالزاهد هم كه در قرن ششم هجري قمري تأليف شده، چنين آمده است: در بيستم اين ماه بود كه حرم محترم حسين(ع) از شام به مدينه آمدند. 4ـ همين طور در ترجمه فارسي فتوح ابن اعثم و كتاب مصباح كفعمي كه از متون دعايي بسيار مهم قرن نهم هجري قمري است، اين مطلب آمده است. 5ـ برخي نيز اظهار كرده اند كه عبارت شيخ مفيد و شيخ طوسي برآن است كه روز اربعين روزي است كه اسرا از شام به مقصد مدينه خارج شدند، نه آن كه در آن روز به مدينه رسيدند. 6ـ و البته علامه مجلسي هم در كتاب دعايي خود زادالمعاد نظراتي را در اين زمينه ابراز نموده و احتمال صحت نظر شيخ مفيد و شيخ طوسي را به لحاظ زماني بعيد دانسته است. 7ـ همچنين نقل ابوريحان بيروني و عمادالدين طبري در كامل بهايي نيز قابل تأمل است و علاقه مندان مي توانند براي مطالعه عميق تر به كتب اين بزرگواران كه در منابع ذكر آنها خواهد رفت مراجعه نمايند. در هر صورت با توجه به اختلاف نظر علماي بزرگ اسلامي همچون علامه ميرزاحسين نوري طبرسي (صاحب كتاب لؤلؤومرجان) و آيت الله سيد محمدعلي قاضي طباطبائي (صاحب كتاب تحقيق درباره اول اربعين حضرت سيدالشهدا) و ابوريحان بيروني (صاحب كتاب اَلاثار الباقيه) و سيد بن طاووس (صاحب كتب اقبال و لهوف) بايد يك بررسي دقيق تاريخي و به دور از تعصب در اين خصوص انجام پذيرد كه نخستين اربعين حضرت سيدالشهدا درچه زماني برگزار شد؟ لذا با توجه به چند نظر بيان شده حتماً تصديق مي نماييد كه اين نظريات تنها احتمالاتي است كه نياز به تحقيق و تفحص بيشتري دارد. اميد است محققان گرامي كه تشنه معارف اهل بيت(ع) هستند، در اين باره و در خصوص موضوعاتي از اين قبيل، تحقيق كرده و سعي نمايند تا در جهت زدودن ابهامات و تحاريف موجود درباره تاريخ زندگاني اهل بيت(ع)، در جهت روشن تر شدن تاريخ و سيره آن بزرگواران و آشنا ساختن شيعيان با تاريخ و سيره اصيل آنان قلم بزنند.به هر روي، زيارت اربعين از زيارتهاي مورد وثوق امام حسين(ع) است و همه از لحاظ معنا و مفهوم نيز قابل توجه است. سنت برپايي اربعين بعضي از احاديث نقل شده از معصومين(ع) تا حدي دال براين مساله است كه سنتي شبيه به برپا داشتن اربعين، قبل از اربعين امام حسين(ع) نيز رواج داشته است، كه البته در اينكه آيا اين احاديث كه از كتاب بحارالانوار نقل شده كاملاً مستند است يا نه، مطلبي است كه جاي طرح آن در اين مقاله نيست و فرصت ديگري را طلب مي كند. از جمله احاديثي كه واژه اربعين در آنها به كار رفته، احاديثي است كه در باره گريه آدم(ع) بر هابيل، در اين روايات آمده است: ان ادم(ع) اتي الموضع الذي قتل فيه قابيل اخاه فبكي هناك اربعين صباحاً. و نيز: فبكي آدم علي هابيل اربعين يوماً و ليله. روايت ديگري نيز درباره چهل روز عزاداري بر حضرت يحيي(ع) و امام حسين(ع) ذكر شده است. از امام صادق(ع) نقل شده كه فرمود: بكت السماءعلي يحيي بن زكريا و علي الحسين بن علي عليهماالسلام اربعين صباحاً. و نيز در بحارالانوار به نقل از حضرت ابوجعفر(ع) آمده است: و بكت السمأ عليها، (يحيي بن زكريا و امام حسين(ع) اربعين صباحاً و كذلك بكت الشمس عليها و… و قيل اي بكي اهل السمأ و هم الملائكه. در پايان اين مقاله كوتاه به كلامي از يك نويسنده آلماني بسنده مي كنم كه در كتاب سياست الحسينيه مي گويد: حسين(ع) با قرباني كردن عزيزترين افراد خود و با اثبات مظلوميت و حقانيت خود به دنيا درس فداكاري و جانبازي آموخت و نام اسلام و اسلاميان را در تاريخ، ثبت و در عالم بلندآوازه ساخت و اگر چنين حادثه جانگدازي پيش نيامده بود، قطعاً اسلام به حالت كنوني خود باقي نمي ماند و ممكن بود يكباره اسلام و اسلاميان محو و نابود گردند. آري حسين(ع) به مردم نشان داد كه در هر شرايطي چگونه بايد طرف حق و عدالت را گرفت و چگونه بايد با متجاوز و ستمگر و فاسد به مبارزه برخاست، و در راه هدف مقدس الهي و برقراري قسط اسلامي از همه چيز حتي از جان و مال و زن و فرزند گذشت. منابع: 1ـ ابوريحان بيروني، محمد بن احمد، آثار الباقيه، ترجمه علي اكبر داناسرشت. تهران 2ـ امين، بانو مجتهده، اربعين الهاشميه، ترجمه بانو علويه همايوني، اصفهان. 3ـ باخرزي، ابوالمفاخر، يحيي، اورادالاحباب و فصول الادب، به كوشش ايرج افشار، تهران. 4ـ سهروردي، شهاب الدين ابوحفص، عوارف المعارف، ترجمه دكتر عبدالمومن اصفهاني، به كوشش قاسم انصاري، تهران. 5ـ قاضي طباطبايي، آيت الله سيد محمدعلي، تحقيقي درباره اول اربعين حضرت سيدالشهداء(ع)، قم. 6ـ مجلسي، علامه محمدباقر، بحارالانوار، بيروت موسسه الوفاء. 7ـ نوري طبرسي، علامه ميرزاحسين، لؤلؤومرجان، به كوشش حسين استادولي، تهران. 8ـ جعفريان، رسول، پژوهشي پيرامون اربعين امام حسين(ع)، نشريه قدس 83,1/22 . 9ـ شمس، محمدجواد، بحثي پيرامون نخستين اربعين حسيني، نشريه رسالت 79,3/4 . 01ـ قنبرپور، مصطفي، مــرگ را جــز سعادت نمي بينم، نشريه ابرار 80,2/25 . 11ـ مستدرك الوسايل، ج 9، ص 329 . 12ـ مصباح المتهجد ص 787 . 13ـ نزهةالزاهد، ص 241 . 14ـ مجموعه ورام، ص 25 . 15ـ منتهي الآمال، ج1، ص 817ـ 818 .
