2۳ ـ روزه و استغفار و توبه
اسدالله افشار
از الطاف و رحمت خداوند نسبت به بندگان خود این است که باب توبه و آمرزش را بر آنان گشوده و راه بازگشت را مهیا ساخته است. همانگونه که قرآن مجید می فرماید:
قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ
بگو اى بندگان من كه بر خويشتن زيادهروى روا داشتهايد از رحمتخدا نوميد مشويد در حقيقتخدا همه گناهان را مىآمرزد كه او خود آمرزنده مهربان است.
خداوند می داند که انسان با طبیعت بشری دستخوش خطا و مصیبت می شودو از ساحت قرب خدای سبحان به دور می افتد لذا نیازمند فرصتی است که امکان باز گشت و اصلاح برای وی فراهم شود از این رو توبه که همان بازگشت از مصیبت و رو آوردن به طاعت است و مجالی برای جلب عفو و رضای الهی و فرصتی برای اصلاح و خود سازی است ، مقرر گردید.
به عبارت دیگر توبه ، فرایند تحول و تغییر و در روند تکامل حیات و هستی و سلوک است که از دگرگونی نفسانی و فکری و ارادی ناشی می شودو تصمییم جدی است در زندگی که انسان خط و مشی و زندگی نوینی را در شعاع آن بر گزیند .لذا تئبه کننده از گناه به کسی ماند که گناه نکرده است .
امام جعفر بن محمد الصادق علیه السلام ، لطف خدا و پرده ای که بر معاصی بندگان توبه کار خود کشیده را در حدیثی اینچنین بیان می فرماید: هرگاه بنده توبه واقعی (نصوح) کند خدا او را دوست می دارد و پرده پوشی می کند از آن حضرت پرسیدند چگونه پرده پوشی می کند ؟ فرمود : آن گناه را از خاطر دو فرشته ای که مأمور نوشتن اعمال بنده اند ، می برد و به اعضاء و جوارح او و همچنین به نقطه نقطه زمین وحی می کند که گناهانش را بپوشید تا خدا را دیدار کند . در مالی که بر گناهان توبه کننده گواهی نکنند.
اکنون که منّت های الهی بر انسان می خواهد در های عفو و رحمت را بر همه بر او بگشاید و ماه رمضان ، ماه عفو و آمرزش و میعادگاه ذکر و یادآوری و فضای مساعد برای بازگشت به خویش و روآوردن به خداست . پس باید این ماه ، ماه توبه و استغفار باشد و موسم رچوع به نفس و محاسبه با خویشتن وباید انسان راهی نوین آغاز کند و در روح و اندیشه تحولی عمیق پیدید آورد و آن را با عمل صالح و خالص تثبیت نماید تا نفس از کیفیت حیات اسلامی برخوردار شده و زندگی را در سایه خداوند پی افکند و پس از دوره یک ماهه که برای تربیت و تکمیل خویش کوشیده ، دستاوردهای آن را ره توشه خود سازد و در راه خوشنودی خدا و صلاح و اصلاح پایدار بماند.
ماه رمضان ، فضای بندگی گروهی را در جامعه پدید می آورد که در خلال آن همگان ، احساس دیگری از این زندگی نوین و سمت گیری چدیدی به دست آورند و در چنین فضائی زمینه توبه و بازگشت و استغفار و دخول در رحمت خدا فراهم آید. و این هنگامی است که افراد مسلمان ببینند جامعه بسوی خدا می رود و از روی برتافتگان و مصیبت کاران روی گردان است .
آنان که صفحه دلهایشان برای انوار رحمت خداوند گشوده نیست و وجدانشان ندای توبه و بازگشت را پاسخ نمی دهد و با دیدن چنان فضای معنوی اجتماعی کج روی و انحراف خویش را درک نمی کنند و از تذکرات این ماه در فضای معنوی روزه و حرمت ماه مبارک و تلاوت قرآن دعاها و مواعظ و... متنبه نمی شوند.اینان دلهایشان مهر قساوت و عناد و شقاوت خورده است لذا پیامبر اکرم (ص) این دسته از مردم را به دین گونه توصیف فرموده است: «نگونبخت آن کس است که در این ماه بزرگ از آمرزش خداوند محروم ماند ».
معنای توبه:
توبه همچنین که یادآور شدیم به معنی بازگشت است و در اصطلاح یعنی اینکه بنده گناهکار به خاطر پیشیمانی از کارهای خلاف انجام دادهاش، به سوی خدا توبه نموده و راه اطاعت خدا را در پیش بگیرد، در آیه 17سوره نساء میخوانیم که « خداوند توبه کسانی را میپذیرد که از روی نادانی بدی کنند و بزودی توبه نمایند آنانند که خداوند توبه آنان را میپذیرد» و علاوه بر این آیه در آیات متعدد قرآن کریم، انسان گنارهکار را دعوت به توبه مینماید و میفرماید که از رحمت خداوند ناامید نشوید. لازم به توضیح است به که کسی به اطاعت از هوای نفس و شهواتش اقدام کند نادان گفته میشود چرا که در حالت طغیان شهوت، دیگر عقل کارایی ندارد و حاکم نیست.
زمان توبه:
انسان گنارهکار باید در اولین موقعیتی که متوجه گناه خود شد توبه کند و تصمیم بگیرد که دیگر گناهی از او سر نزند و علاوه بر پشیمانی از گناهش و تصمیم بر عدم تکرار دوباره آن، سعی در جبران گناهش را نیز بکند و در توبه کردن خود سستی نکرده و آن را به امروز یا فردا نیاندازد چرا که انسان نسبت به زمان مرگش اطلاعی ندارد و ممکن است در اثر سستی برای تویه، مرگش فرا برسد و او بدون توبه و گناهکار بمیرد.
آثار گناه در دل:
البته لازم به توضیح است که خوداری از بدیها و گناهان خیلی بهتر از بدست آوردن کمالات است و در حدیثی آمده که اگر عمل صالح انجام نمیدهید پس گناه نکنید، زیرا کسی که بنا میکند و خراب نمیکند بنایش بالا میرود هر چند کم باشد و کسی که بنا میکند و خراب میکن بنایی ندارد. چون گناه اثرات زیانباری در دل انسان میگذارد که به همین راحتی نمیتوان از این اثرات جان سالم به در برد و انسان زمانیکه تصمیم به توبه میگیرد به زحمات زیاد میافتد از جمله اینکه اینکه گناه، فهم صحیح عقلی از بین میبرد. در حدیث است در قلب هر انسانی نقطه سفیدی است که چون گناهی انجام میدهد نقطه سیاهی در آن نقش میبندد، در صورتی که انسان به گناهش ادامه دهد سفیدی از بین رفته و سیاهی همه جای آن را فرا میگیرد و همچنین یادمان باشد که هیچ چیزی مانند گناه دل را خراب نمیکند و دومین اثرش این است که باعث قساوت قلب را در انسان میشود.
توبه مفید:
پس برای اینکه ما خود را از گناه پاک کنیم باید ابتدا سعی کنیم:
- دیگر گناه نکنیم چرا که گناه نکردن خیلی آسانتر از توبه کردن میباشد.
- دوم اینکه فورا از گناهی که مرتکب شدهایم زود توبه کنیم چون اگر بازگشتی از گناه نکنیم به تدریج در روح ما رسوخ کرده به طوری که با تکرار برای چندمین بار، دیگر احساس پیشمانی به ما دست نمیدهد. به این خاطر است که بیشتر فریاد جهنمیان نیز به خاطر، تاخیر انداختن توبه میباشد.
- سوم اینکه از اصرار و مداومت بر گناه دوری کنیم چرا که بزرگترین گناه در پیش خدا گناهی است که شخص بر آن مداومت و اصرار ورزد فلذا در آیه سوم سوره ال عمران میخوانیم « پرهیزگاران کسانی هستند که چون مرتکب عملی رشت میشوند یا به خود ستم کنند خدا را یاد کرده از گناهان خویش استغفار میکنند و جز خدا آمرزنده گناهان کیست؟ و از روی علم و آگاهی اصرار بر اعمال زشت خود نمی ورزند».
و با در نظر گرفتن اینکه گناه در پیشگاه خداوند متعال صورت میگیرد، هر چند هم کوچک باشد باز گناه خیلی بزرگی است فلذا ما باید از گناهانی که کوچک و ناچیز به حساب میآیند نیز دوری کنیم چرا که با توجه به مطالب یاد شده در بالا مورد بخشش خداوندی قرار نمیگیرند در حدیثی میخوانیم که به کوچکی گناه نگاه نکنید بلکه به (بزرگی و عظمت) کسی بنگرید که نسبت به او گستاخی کردهاید و امام علی علیه السلام نیز فرموده بزرگترین گناه، گناهی است که مرتکب، آن را سبک بشمارد.
شرایط پذیرش توبه:
امام علی علیه السلام، در مورد توبه مفید و واقعی، شش شرط را بیان نمودهاند که باید فرد توبه کننده این موارد را رعایت کند تا امیدی به بخشش از طرف خدا را داشته باشد که به ترتیب زیر است:
1- پشیمانی نسبت به اعمال گذشته
2- تصمیم نسبت به ترک اعمال گذشته
3- تصمیم به ترک گناه برای همیشه
یعنی تصمیم جدی برای ترک گناه را داشته باشد و اگر احیانا ناخواسته از روی شهوت گناهی کرد زود توبه کند اما اگر با وجود توبه، باز گناه را تکرار کرد چنین توبهای پذیرفته نیست بلکه به بازی گرفتن خود و خداوند متعال است،
۴- ادای حقوقی از مردم ضایع شده
چرا که توبه هر چند باعث پاک شدن انسان از گناهان است اما هیچ وقت حقوق ضایع شده دیگران را برطرف نمیکند بر این اساس یا باید حقوق مردم را به آنها برگرداند و یا حداقل از آنها رضایت طلبید.
۵- به جا آوردن و اجباتی که از او فوت شده. مانند روزه قضا، خمس و زکات اگر برایش واجب بوده و...
۶- چشاندن سختی عبادت به جسم خود در برابر لذت گناهان.
۷- اندوه پشیمانی از گناهان به حدی که گوشتهای حرام را ذوب کند.
البته این دو مورد آخر شرط کمال توبه است. شخص توبه کننده در صورتی که چنین توبهای کند، کلیه آثار گناه از وی پاک میگردد و چه بسا طبق آیه 70 سوره فرقان، خداوند گناهان وی را تبدیل به ثواب و نیکی نماید. که میفرماید « مگر کسانی که توبه کنند و عمل صالح انجام دهند، پس چنین کسانی را خداوند گناهانشان را به نیکی تبدیل میکند».
