اربعین؛پیام عدالت خواهی و رسانه آزادگان جهان

اسدالله افشار

اشاره

در آیین سوگواری، اربعین، گذر چهل روز از یک حادثه و پاسداشت آن است تا در دفتر خاطره ها گرد فراموشی نگیرد و از یادها نرود. اما برای رخداد بی مرگ عاشورا، اربعین و تکرار هر ساله آن، حکایت دیگری است از عشق و دلدادگی شیعیان؛ چیزی که باید آن را در اراده بی پایان خدایی جست؛ خدایی که در غم حسین علیه السلام چهل روز آسمان را به گریه واداشت؛ چنان که صادق آل رسول صلی الله علیه و آله فرموده است: «بَکتِ السَّماءُ عَلَی الحُسَینِ أربَعینَ یوماً بِالدَّم؛ آسمان چهل روز بر حسین خون گریه کرد».

اربعین[1] آمد دلم را غم گرفت

بهر زینب(س) عالمی ماتم گرفت

سوز اهل آسمان آید به گوش

ناله ی صاحب زمان آید به گوش

جان اهل بیت عصمت بر لب است

کاروان سالار آنها زینب است

جمله مستان سوی ساقی آمدند

مست مست از جام باقی آمدند

بسوز ای دل که امروز اربعین است

اربعین حسینی تسلیت باد؛در این روز، دل‌های ما با یاد امام حسین(ع) و شهدای کربلا به سوگ می‌نشیند.

اربعین، روز بازگشت کاروان اسرا به کربلا وروز تجدیدپیمان با آرمان‌های والای حسینی است.اربعین حسینی تسلیت باد.

اربعین حسینی، یادآور حماسه عاشورا و فداکاری امام حسین(ع) و یارانش است. این روز را گرامی می‌داریم و به همه شیعیان تسلیت می‌گوییم.

اربعین حسینی تسلیت باد؛ با اشک‌هایمان ارادت خود را به ساحت مقدس اباعبدالله الحسین(ع) ابراز می‌داریم.

در این روز عزیز، اربعین حسینی را به تمام عاشقان حسینی تسلیت عرض می‌کنیم. ان‌شاءالله که همگی توفیق زیارت کربلا را در این روزهای پر فضیلت داشته باشیم.

بسوز ای دل که امروز اربعین است

عزای پور ختم المرسلین است

قیام کربلایش تا قیامت

سراسر درسْ بهر مسلمین است

اربعین حسینی؛ بهانه‌ای برای بزرگداشت و یادآوری حماسه عاشورا

اربعین حسینی، چهلمین روز پس از شهادت امام حسین (ع) و یارانش در واقعه کربلا، یکی از مهم‌ترین رویدادهای مذهبی در تقویم شیعیان است. این روز، بهانه‌ای برای بزرگداشت و یادآوری حماسه عاشورا و فلسفه قیام امام حسین (ع) است.

اربعین،تنها یک روزنیست؛اربعین، تپش قلب تاریخ است.اربعین،بوی خون می‌دهد، بوی غربت، بوی کاروانی که در میان غبار بیابان، داغی بر شانه‌ها و نوری در دل‌ها حمل می‌کرد. چهل روز از آن عاشورای خونین گذشته بود، اما شمشیر ظلم هنوز تشنه، و قلب آزادگان هنوز سوزان. این روز، وعده‌گاه دلدادگانی است که از هر مرز و ملیت، از هر نژاد و زبان، خود را به پرچم سیاه حسین (ع) می‌رسانند تا بگویند: «ما هنوز بر همان عهدیم، که ظلم را نپذیریم و بر سفره ذلت ننشینیم.»

اربعین، چهل روز پس از عاشورا، زمانی است که زمین هنوز بوی خون داشت و آسمان هنوز از داغ غربت اهل بیت سیاه‌پوش بود. در نخستین اربعین، جابر بن عبدالله انصاری، صحابی پیامبر (ص)، به همراه عطیه کوفی خود را به کربلا رساند؛ پا در خاکی گذاشت که هنوز از خون حسین (ع) و یارانش گرم بود، و نخستین زائر مزار او شد. همزمان، کاروان اسرا، پس از تحمل رنج شام، به کربلا رسیدند و با پیکرهای بی‌سر وداع کردند. آن روز، نقطه آغاز سنتی شد که امروز، پس از قرن‌ها، به عظیم‌ترین تجمع انسانی جهان بدل شده است.

اربعین، از همان آغاز، یادآور دو حقیقت شد:

۱. حقیقتِ مظلومیت و ایستادگی؛

۲. ضرورتِ رساندن پیام کربلا به تاریخ.

امروز، اربعین تنها یک یادآوری تاریخی نیست؛ بلکه میدانی است که ملت‌ها در آن، در برابر هر شکل از ستم می‌ایستند. در اربعین ۱۴۰۴، صدای کاروان اسرا با صدای کودکان غزه، وآه‌های داغ‌دیده کربلا با فریاد ملت ایران در جنگ ۱۲ روزه علیه رژیم صهیونیستی و حامیانش، یکی شده است.

امروز اربعین، نه فقط در کوچه‌های کربلا که در خیابان‌های غزه، در سنگرهای مقاومت یمن، در میدان‌های بیروت و حتی در قلب هر انسان آزاده‌ای در جهان، جاری است. اربعین ۱۴۰۴، اربعینی است که صدای کربلا با صدای آوار غزه و فریاد مقاومت ایران درجنگ ۱۲ روزه گره خورده است؛ گویی تاریخ، بار دیگر یک‌صدا می‌گوید: «کل یوم عاشورا و کل أرض کربلا».

دلا کوی حسین عرش زمین است

مطاف و کعبه دل‌ها همین است

اگرخیل شهیدان حلقه باشند

حسین بن علی، آن را نگین است

دل ما در پی آن کاروان است

که از کرب و بلا، با غم روان است

چه زنجیری به دست و بازوان است

که گریان دیده روح الامین است

به یاد کربلا دل‌ها غمین است

دلا خون گریه کن، چون اربعین است

تحلیل تاریخی ـ پژوهشی اهمیت اربعین در امتداد تاریخ تا امروز

۱. نخستین اربعین؛ جابر، بنیان‌گذار سنت ماندگار

بازگشت به مقتل: نخستین اربعین، با زیارت جابر بن عبدالله[2] و کاروان اسرا، نه فقط یک آیین سوگواری، بلکه یک بیانیه سیاسی ـ ایمانی بود. پیامی که می‌گفت: خون حسین (ع) خاموش نمی‌شود و یاد او در قلب تاریخ زنده خواهد ماند.

منبع تاریخی: شیخ مفید در مسارّ الشیعه و سید بن طاووس در لهوف، این بازگشت و زیارت را به‌عنوان نخستین مظهر وفاداری به امام حسین (ع) ثبت کرده‌اند.

۲. اربعین در قرون بعد؛ از خفقان تا شکوفایی

پس از عاشورا، حکومت‌های بنی‌امیه و بنی‌عباس بارها زیارت را ممنوع کردند. در قرون میانی، زائران به صورت شبانه و پنهانی، گاهی با تغییر مسیر در بیابان‌ها، خود را به کربلا می‌رساندند. در برخی منابع آمده که بسیاری در این راه جان دادند.

استمرار این سنت در بدترین شرایط امنیتی، نشان‌دهنده آن است که اربعین نه یک رسم عبادی ساده، بلکه یک عمل اعتراضی و هویت‌ساز بوده است.

در دوره معاصرنیز پس از سقوط رژیم تکریتی صدام، راهپیمایی میلیونی اربعین به نماد قدرت نرم شیعیان و وحدت امت تبدیل شد. صحنه اربعین و شور و شوق و دلدادگی که در این عرصه وجود دارد، نمایشی بی‌نظیر از ارادت مردم به امام حسین(ع) است. این جلوه و شور در ایام اربعین تماشایی است.

۳. بُعد فرهنگی ـ تمدنی

حافظه تاریخی مقاومت: اربعین، واقعه عاشورا را از خطر فراموشی نجات داد و هویت فرهنگی شیعه را در طول قرون تثبیت کرد.

نماد بین‌المللی: حضور پیروان ادیان و مذاهب مختلف، اربعین را از یک مراسم مذهبی به یک رویداد جهانی بدل کرده است.

4. بُعد فرهنگی ـ معنوی

حافظه تاریخی شیعه: اربعین از همان سال ۶۱ هجری، به‌مثابه یک آیین فرهنگی ـ عبادی شکل گرفت؛ روایات متعددی در منابع شیعه همچون «لهوف» سید بن طاووس و «کامل الزیارات» ابن قولویه، بازگشت اسرای اهل بیت و زیارت جابر بن عبدالله انصاری را به‌عنوان نخستین زائر اربعین ثبت کرده‌اند.

پیوند زائران جهان اسلام: پیاده‌روی اربعین، به بزرگترین گردهمایی مذهبی جهان تبدیل شده و به گفته برخی گزارش‌ها، سالانه بیش از ۲۰ میلیون نفر از کشورهای مختلف در آن شرکت می‌کنند. اربعین امروز رسانه‌ای زنده است که از مرزهای مذهبی فراتر رفته و به زبان مشترک آزادی‌خواهان جهان تبدیل شده.

5. بُعد سیاسی امروز؛ از کربلا تا غزه و ایران

از عاشورا تا مبارزات معاصر: اربعین، نهضتی زنده است که پیام اصلی عاشورا یعنی «هیهات منّا الذلّه» را به نسل‌های امروز منتقل می‌کند. در دوران معاصر، این پیام به جنبش‌های مقاومت در لبنان، فلسطین و یمن الهام داده است.

غزه: اربعین ۱۴۰۴ در شرایطی برگزار می‌شود که نوار غزه ماه‌ها زیر محاصره و بمباران رژیم صهیونیستی است؛ هزاران شهید و مجروح، و ویرانی گسترده، یادآور بی‌رحمی‌های کوفه و شام آن روزگار است.

ایران و جنگ ۱۲ روزه: در 23 خرداد ماه سال جاری، رژیم صهیونیستی با حمایت آمریکا و ناتو، حملات موشکی و سایبری گسترده‌ای علیه ایران آغاز کردنداما با قدرت دفاعی و انسجام ملی، دشمن را به عقب‌نشینی واداشت. پاسخ ایران، شامل حملات دقیق موشکی به پایگاه‌های اسرائیل و آمریکا استفاده از ظرفیت جبهه مقاومت، معادلات نظامی منطقه را تغییر داد و دشمنان را وادار به اعلام آتش بس یکطرفه در 4 تیر ماه سال جاری نمود. این نبرد، ادامه همان منطقی بود که امام حسین (ع) در کربلا اعلام کرد: «هیهات منا الذله». اربعین امسال، به صحنه‌ای برای تثبیت این پیام در جهان بدل شده است.

اربعین، در چنین شرایطی، نه فقط عزاداری بلکه بیعتی دوباره با جبهه مقاومت است. پیام اربعین، امروز همان پیام مقاومت ملت‌های مظلوم علیه اشغالگری است.

6. بُعد اجتماعی و اقتصادی

انسجام فراملی و دیپلماسی مردمی: راهپیمایی اربعین در هرسال، بزرگترین تجمع داوطلبانه جهان، فراتر از مرزهای مذهبی، اهل سنت، مسیحیان و حتی پیروان دیگرادیان را گرد هم می‌آورد. این پدیده، یک «دیپلماسی مردمی» است که قدرت نرم جهان اسلام را به الگویی باشکوه از همبستگی انسانی فراتر از قومیت و مذهب تبدیل نموده است به نمایش می‌گذارد.

کاهش شکاف‌های قومی و مذهبی: حضور مشترک اقوام، مذاهب و ملیت‌های مختلف در پیاده‌روی، موجب کاهش تعصبات و افزایش همبستگی اجتماعی شده است.

الگوی اقتصاد مواسات: در طول مراسم اربعین، میلیون‌ها وعده غذا، خدمات درمانی و اسکان رایگان توسط مردم ارائه می‌شود که الگویی بی‌نظیر از «اقتصاد تعاون» را نشان می‌دهد.

اثرگذاری منطقه‌ای: اربعین موجب رونق گردشگری مذهبی و تعاملات اقتصادی میان ایران، عراق و کشورهای منطقه می‌شود.

7. زینب؛ فرمانده بی‌سپاه و فاتح بی‌سلاح

برای اربعین، بخش «حماسه و مدیریت زینبی» از مهم‌ترین و عاطفی‌ترین بخش‌های روایت است؛ چون بدون آن، عاشورا فقط یک واقعه خونین بود، نه یک پیام جاوید. باید به یادآوریم، زمزمه کنیم و درک شود که؛ چهل روز از عاشورا گذشت. دشت نینوا از خون لبریز شده بود، اما در کوچه‌های شام و مسیر کاروان اسرا، پرچم کربلا بر دوش زنی قرار داشت که نه شمشیر داشت، نه سپاه، اما فرمانده‌ای بود که توانست شکست نظامی را به پیروزی تاریخی تبدیل کند.

حضرت زینب (س)، در آن چهل روز، سه کار بزرگ انجام داد که امروز اربعین بدون یاد آنها ناقص است:

1- حفظ جان یادگاران عاشورا

اویتیمان و مجروحان را در میان کوچه‌های تحقیر شام و بیابان‌های سوزان محافظت کرد، با تهدید و سیاست، جان امام سجاد (ع) را از خطر مرگ دربار یزید نجات داد.

2- رساندن پیام کربلا به قلب دشمن

خطبه‌های زینب در کوفه و شام، رسانه‌ای بود که حاکمیت اموی را رسوا کرد. او با کلماتی آتشین، یزید را در قصر خودش تحقیر کرد: «فَکِدْ کَیْدَکَ وَاسْعَ سَعْیَکَ، فَوَاللهِ لا تَمْحُو ذِکْرَنَا...: هر مکر و تلاش که داری بکن، به خدا قسم نمی‌توانی نام ما را محو کنی....»

3- ایجاد سنت اربعین

اگر کاروان اسرا به کربلا بازنمی‌گشت و آن عزاداری تاریخی شکل نمی‌گرفت، عاشورا در صفحات محدود تاریخ می‌ماند. زینب این بازگشت را به یک «مانور فرهنگی-سیاسی» تبدیل کرد که تا امروز ادامه دارد.

سر نی در نینوا می ماند اگر زینب نبود

کربلا در کربلا می ماند اگر زینب نبود

چهره سرخ حقیقت بعد از آن توفان رنگ

پشت ابری از ریا می ماند اگر زینب نبود

چشمه فریادمظلومیت لب تشنگان

در کویر تفته جا می ماند اگر زینب نبود

زخمه زخمی ترین فریاد در چنگ سکوت

از طراز نغمه وا می ماند اگرزینب نبود

در طلوع داغ اصغر استخوان اشک سرخ

در گلوی چشمها می ماند اگر زینب نبود

ذوالجناح دادخواهی بی سوارو بی لگام

در بیابان ها رها می ماند اگر زینب نبود

در عبور بستر تاریخ، سیل انقلاب

پشت کوه فتنه جا می ماند اگر زینب نبود

تحلیل حماسی

در عصر ما، مدیریت زینبی الگویی برای مقاومت بی‌سلاح است. همان‌طور که او با صلابت کلام و هوشمندی، قلب شام را فتح کرد، امروز نیز مقاومت در غزه و ایران، با اتکا به ایمان و افکار، می‌تواند در برابر سلاح‌های مدرن پیروز شود.

اربعین، در حقیقت، راهپیمایی میلیون‌ها «زینب» و «سجاد» است که از مرزها عبورکرده و پیام خون خدا را به گوش جهانیان می‌رسانند.

و فردا اربعین است

می آید زینبی

با قامتی از غم خمیده

چهل روز است

حسینش را ندیده

زبان اشک

تنها می تواند

شرح حالش را بگوید

چهل روز از مرثیه بی پایان خدا در خاک می گذرد و چهل عمره از بادیه پیمایان عرفات کربلا.

چهل روز از اشک های کربلا می گذرد؛ قطراتی که حاوی پیام فتح اند و دلاورمردی.

چهل روز گذشت. اما چهل سال دیگر، چهارصد سال. .. هم که بگذرد، صدای «هل من ناصر» تو بی جواب نخواهد ماند.

چهل روز گذشت. نه اشک ها در چشم دوام آوردند، نه حرف ها بر زبان! روایت درد، آسان نیست.

چهل شب است بر نیزه شدن آفتاب را سر بر شانه های آسمان می گرییم: ای چرخ غافلی که چه بیداد کرده ای!

جان کلام این که؛

1- اربعین، ازنخستین زیارت تاامروز، پلی میان تاریخ و حال ساخته است. این آیین، نه تنها یادآورعاشوراست، بلکه یک«میدان عمل» برای همه مظلومان جهان است. در اربعین ۱۴۰۴، این پیام روشن‌تر از همیشه است: هرجا مظلوم هست، آنجا کربلاست؛ و هرجا مقاومت هست، آنجا اربعین جاری است.

2-از نخستین اربعین تا امروز، پرچمی که جابر و اهل بیت (ع) بر مزار حسین (ع) برافراشتند، امروز در دستان ملت‌های مقاومت است. غزه، ایران، یمن و لبنان هر نقطه‌ای که بر علیه ظلم بایستد، جغرافیای جدید کربلاست. اربعین ۱۴۰۴، فرصتی است برای یادآوری این حقیقت که خون همواره از شمشیر پیروزتر است.

3-اربعین حسینی امروز نه تنها یادآور دلاوری امام حسین (ع) و یارانش است، بلکه پرچمی است که ملت‌های تحت ستم در زیرآن گرد آمده‌اند. اربعین ۱۴۰۴، با فریاد غزه، مقاومت ایران در جنگ ۱۲ روزه و اعتراض جهانی علیه رژیم صهیونیستی، جلوه‌ای بی‌سابقه یافته است. در جهانی که رسانه‌های سلطه، حقیقت را پنهان می‌کنند، اربعین همان رسانه آزادگان است که پیام عدالت‌خواهی را به گوش همه می‌رساند.

پنجشنبه: 23 / 05 / 1404- 20 صفر 1447- 14 آگوست 2025

چاپ در پایگاه خبری تحلیلی نیک رو: پنجشنبه 23 / 05 / 1404- 02 : 11– شناسه: ۱۱۱۵۲۸

لینک کوتاه: https://www.nikru.ir/p/111528

منابع

1- سید بن طاووس، لهوف على قتلى الطفوف، قم: انتشارات دلیل ما، ۱۴۰۰ق.

2- گزارش ویژه خبرگزاری فارس، «تحلیل نبرد ۱۲ روزه ایران و رژیم صهیونیستی»، تیر ۱۴۰۴.

3-رجبی دوانی؛ محمدحسن. تحلیل سیاسی ـ تاریخی اربعین، تهران: مؤسسه مطالعات تاریخ اسلام، ۱۳۹۹.

4-مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی فرهنگی، «ابعاد اقتصادی مراسم اربعین»، ۱۴۰۱.

5-شکوری؛ ابوالفضل. عاشورا و نهضت‌های معاصر، تهران: نشر معارف، ۱۴۰۱.

6- جعفریان؛ رسول ، (1381) ، تأملی در نهضت عاشورا، چاپ دوم ، انصاریان ، قم .

7- زرگری نژاد؛ غلامحسین ، (1383) ، نهضت امام حسین و قیام کربلا ، چاپ اول ، سمت ، تهران.

8- شهیدی؛ سیدجعفر ، (1390) ، تاریخ تحلیلی اسلام ، مرکز نشر دانشگاهی ، تهران.

9- محمدی ری شهری؛ محمد ، (1388) ، دانشنامه امام حسین(ع) ، ج۱۰، مترجم :محمد مرادی، دارالحدیث ، قم .

10- شهیدی؛ سید جعفر، (1380) ، پس از پنجاه سال ، پژوهشی تازه پیرامون قیام حسین علیه‌السلام ، دفتر نشر

[1] - واژه اربعین از اصطلاحاتى است که در متون دینى، حدیثى و تاریخى کاربرد زیادى دارد و بسیارى از امور، با این عدد و واژه، تعریف و تحدید شده اند. مثلاً کمال عقل در چهل سالگى، آثار چهل روز اخلاص، آثار حفظ چهل حدیث، دعاى چهل نفر، دعاى براى چهل مؤمن، قرائت دعا عهد در چهل صبح، عدم پذیرش نماز شراب خوار تا چهل روز، گریه چهل روز زمین، آسمان و فرشتگان بر امام حسین(علیه السلام)، استحباب زیارت اربعین و ... از جمله مواردى است که جایگاه و ارزش والاى این واژه و عدد را در معارف اسلامى بیان مى دارد. با این همه، در احادیث، تنها استحباب زیارت اربعین درباره امام حسین(علیه السلام) وارد شده است و چنین سفارشى درباره هیچ یک از معصومان(علیهم السلام) پیش و پس از سیدالشهدا(علیه السلام)وجود ندارد. بنابراین از نظر تاریخى و حدیثى، هیچ پیشینه اى را نمى توان براى اربعین و اعمال مربوط به این روز تا پیش از حادثه عاشورا تصور کرد و این ویژگى و امتیاز، تنها از آنِ امام حسین(علیه السلام)است.

[2] - از چهلمین روز شهادت امام حسین(ع)در فرهنگ شیعه به عنوان «اربعین» یاد می‌شود و زیارت آن حضرت در این روز مستحب است و دو زیارت نیز برای سیدالشهداء× در این روز وارد شده است.در میان شیعه مشهور است که جابر بن عبدالله انصاری در اربعین سال 61 هجری برای زیارت امام حسین به کربلا آمد و او نخستین زائر سیدالشهداء(ع) بود. اما در بازگشت اهل‌بیت امام حسین× از شام به کربلا در روز اربعین، اختلاف است و در این باره، دو دیدگاه مخالف و موافق شکل گرفته است.بر اساس دیدگاه مخالفان، بازگشت اهل‌بیت در اربعین سیدالشهداء(ع) به کربلا به علت مسافت طولانی بین شام و عراق، عملاً ناممکن بوده و در منابع اولیه نیز گزارش نشده و حتی برخی منابع متقدم به مراجعت آنان به مدینه تصریح کرده‌اند.اما بر اساس دیدگاه موافقان، اولاً شواهد و قراین کافی بر امکان پیمودن مسافت شام تا عراق در مدت زمان ده روز وجود دارد و ثانیاً دلایل و شواهد متعددی از وقوع بازگشت اهل‌بیت به کربلا حکایت می‌کند؛ مانند مشهور بودن الحاق سر مطهر سیدالشهداء(ع) به بدن آن حضرت، مشهور بودن بازگشت اهل‌بیت به کربلا، تصریح ابوریحان بیرونی بر بازگرداندن سر مطهر امام حسین به کربلا در بیستم صفر و آمدن اهل‌بیت آن حضرت در این روز به کربلا، مشهور بودن تشرّف جابر بن عبدالله انصاری به کربلا در روز اربعین و ملاقات اهل‌بیت با جابر مطابق برخی گزارش‌ها. در نهایت، می‌توان گفت: هر دو دیدگاه موافق و مخالف مسئله بازگشت اهل‌بیت به کربلا، دلایل و شواهد قابل توجهی دارند. بنابراین هیچ یک از دو دیدگاه از قطعیت برخوردار نیست و درباره آمدن اهل‌بیت به کربلا در اربعین اول، اظهار نظر قطعی دشوار است. البته دلایل و شواهد نظریه بازگشت اهل‌بیت به کربلا، بیشتر ایجابی بوده و دلایل و شواهد نظریه عدم بازگشت، بیشتر سلبی است. بر این اساس، نظریه بازگشت اهل‌بیت به کربلا در اربعین سال 61 محتمل‌تر به نظر می‌رسد؛ زیرا مشهور بودن الحاق سر مطهر امام حسین به بدن حضرت و مشهور بودن آمدن اهل‌بیت به کربلا و نیز گزارش بیرونی از آمدن اهل‌بیت به کربلا و بازگرداندن سر آن حضرت و خبر ملاقات اهل‌بیت با جابر در کربلا، احتمال بازگشت آن بزرگواران را در روز اربعین و یا چند روز بعد از اربعین تقویت می‌کند.