به مناسبت 14 مرداد ماه؛ روز حقوق بشر اسلامی و کرامت انسانی

حقوق بشر اسلامی در برابر بحران های جهانی امروز

اسدالله افشار

چهاردهم مردادماه در تقویم رسمی کشور ما، روز حقوق بشر اسلامی و کرامت انسانی نام گرفته است. حقوق بشر، حفظ کرامت انسانی و سازوکارهای منطقه‌ای و بین‌المللی حمایت از آن، از جمله دغدغه‌های جهانی است که نه تنها سازمان‌های بین‌المللی، بلکه بسیاری از کشورها و نهادهای غیردولتی را به استیفای آن برانگیخته است.

حقوق بشر و کرامت انسانی پایه و اساس بسیاری از حقوق، امتیازات و تکالیف انسانی را تشکیل می‌دهد و شناسايي و حفظ کرامت ذاتی انسان و حقوق او اساس آزادی، امنیت و صلح عادلانه در جهان را پدید می‌آورد. متأسفانه در عصرحاضر، عدم شناسایی، تحقیر، تبعیض و نادیده گرفتن این حقوق توسط برخی افراد، گروه‌ها، دولت‌ها و حتی سازمان‌های بین‌المللی منجر به فجایع انسانی فراوانی شده است که آثار آن در جای‌جای جهان، به‌ویژه در سرزمین‌های اسلامی نمایان است.

در این میان، جنگ تحمیلی و تجاوزکارانه 12 روزه رژیم صهیونیستی علیه مردم و زیرساخت‌های جمهوری اسلامی ایران، نمونه آشکاری از نقض فاحش حقوق بشر و تهدید جدی علیه صلح و امنیت منطقه‌ای و جهانی است. این اقدامات، که شامل ترور، حملات سایبری، نقض حاکمیت ملی و حملات نظامی مستقیم می‌شود برخلاف همه موازین بین‌المللی، اصول منشور سازمان ملل و مبانی حقوق بشر اسلامی است. سکوت و بی‌عملی نهادهای بین‌المللی در برابر این تجاوز، نه تنها مشروعیت آنها را زیر سؤال می‌برد بلکه اعتبار ادعای جهانی بودن حقوق بشر را به چالش می‌کشد.

کشورهای اسلامی برای حفظ هویت فکری و همبستگی خود تلاش کرده‌اند که سند مشترکی در زمینه حقوق بشر به تصویب رسانند تا صدای متفاوت آنان در نوع نگرش به حقوق و کرامت انسان و اولویت‌های عملی ارتقاء حقوق انسانی، مبتنی بر آموزه‌های وحیانی اسلام، شنیده شود.

توجه به مضامین عالی بشری و حفظ کرامت انسانی در ادیان توحیدی، به‌ویژه دین مبین اسلام که دارای مبانی فکری و اصول مترقی در این زمینه است، برکات فراوانی برای جامعه انسانی به همراه دارد. از این‌رو دولت‌های اسلامی، اندیشمندان و نخبگان جهان اسلام باید بیش از پیش در عرصه‌های نظری و عملی، دیدگاه‌های خود را برای مقابله با وضعیت اسفبار حقوق بشر در جهان امروز ارائه دهند.

در این میان، مردم مظلوم فلسطین و ساکنان غزه بیش از همه این واقعیت تلخ را تجربه می‌کنند؛ آنان که سال‌هاست تحت ظلم و اشغال رژیم صهیونیستی قرار دارند و حقوق اولیه انسانی خود از جمله حق حیات، آزادی، تحصیل، درمان و زندگی در امنیت را به‌طور مستمر از دست داده‌اند. شرایط کنونی در غزه به دلیل محاصره ظالمانه، کمبود شدید مواد غذایی، دارو و امکانات اولیه، مردم این منطقه را با بحران جدی گرسنگی و فقر مواجه کرده است که نقض آشکار کرامت انسانی و حقوق بشر اسلامی است.

تجاوزهای رژیم جعلی غاصب تروریستی صهیونیستی؛ نه تنها موجب رنج و مصیبت بی‌پایان برای ملت‌های منطقه شده، بلکه امنیت و صلح جهان را نیز به مخاطره انداخته است. این رژیم با اقدامات نظامی یک‌جانبه، ترورها، اشغالگری‌ها، قوانین بین‌المللی از جمله منشور سازمان ملل و قواعد حقوق بشر را به طور آشکار زیر پا گذاشته و نظم و ثبات منطقه‌ای و جهانی را بر هم زده است. چنین رفتارهایی، خلاف اصول پایه‌ای حقوق بین‌الملل و ارزش‌های انسانی است و جامعه جهانی نباید نسبت به این نقض‌ها سکوت کند.

صلح و عدالت، دو رکن اساسی توسعه پایدار و سعادت بشریت‌اند. بیایید با هم و در سایه حقوق بشر اسلامی، دنیایی بهتر، امن‌تر و انسانی‌تر برای نسل‌های آینده بسازیم.

یکم) تحلیل تطبیقی حقوق بشر اسلامی و غربی

حقوق بشر؛ مفهومی جهانی است اما از منظرهای فرهنگی، دینی و فلسفی متنوعی قابل تبیین و فهم است. در این راستا، حقوق بشراسلامی بر پایه آموزه‌های قرآن و سنت پیامبر (ص) شکل گرفته و تأکید آن بر کرامت ذاتی انسان، تعادل میان حقوق و مسئولیت‌ها و جامعیت ابعاد انسانی است. این دیدگاه با مدل لیبرالی غرب که بیشتر بر حقوق فردی و آزادی‌های مدنی تکیه دارد، تفاوت‌های بنیادین دارد.

در نظام غربی؛ حقوق بشر عمدتاً سکولار است و انسان را موجودی صرفاً مادی و اجتماعی می‌بیند که باید از دولت و دین مستقل باشد. حقوق فردی و آزادی‌های شخصی از اهمیت بالایی برخوردارند، اما در عمل گاه این آزادی‌ها به صورت افراطی به معنای بی‌مسئولیتی یا حتی سلطه‌گری فردی تعبیر شده‌اند.

در مقابل، حقوق بشراسلامی، انسان را موجودی چندبُعدی می‌داند که علاوه بر بُعد مادی، بُعد روحانی و معنوی نیز دارد. کرامت انسان در اسلام از طریق بندگی خدا و خلیفه بودن در زمین تبیین می‌شود و حقوق انسانی همراه با تکالیف و مسؤولیت‌هایی در قبال جامعه، خانواده و خداوند است.

آزادی در این نگرش در چهارچوب تعادل و حدود شرعی تعریف می‌شود و اصل عدالت، ارجح بر آزادی بی‌حد و مرز است.

در عرصه بین‌الملل، تلاش‌های متعددی برای ایجاد متنی بومی و متناسب با فرهنگ و ارزش‌های اسلامی انجام شده است؛ از جمله اعلامیه قاهره درباره حقوق بشر در اسلام که تلاش دارد گفتمان حقوق بشر را در قالبی همگانی و منطبق با آموزه‌های وحیانی عرضه کند.

دوم) نقض سیستماتیک حقوق بشر توسط رژیم نسل کش صهیونی و سکوت جهانی

رژیم تبه کار صهیونی طی دهه‌های اخیر نمونه‌ای بارز از نقض گسترده و سیستماتیک حقوق بشر بوده است. از جمله تجاوز به سرزمین‌های فلسطینی، اشغالگری، ساخت دیوارهای جداکننده، محدودیت‌های شدید در تردد و زندگی روزمره مردم فلسطین، کشتارهای هدفمند، محاصره غزه، محاکمه‌های ناعادلانه و...

این اقدامات در تعارض آشکار با منشور سازمان ملل متحد و کنوانسیون‌های بین‌المللی حقوق بشراست و به عنوان جنایات جنگی و جنایات علیه بشریت شناخته شده‌اند. با این حال، نهادهای بین‌المللی عمدتاً به دلیل نفوذ سیاسی قدرت‌های غربی و حمایت‌های گسترده آمریکا از اسرائیل، در مقابل این نقض‌ها سکوت اختیار کرده یا واکنش‌های سطحی نشان داده‌اند که عملاً مشروعیت نقض حقوق بشر را افزایش داده است.

این سکوت نه تنها موجب تضعیف اعتبار حقوق بشر جهانی شده، بلکه سبب شده است تا رژیم صهیونیستی جسورتر عمل کند و فاجعه انسانی گسترده‌ای را رقم بزند که ادامه آن برای امنیت و صلح منطقه و جهان خطرناک است.

سوم) حملات اخیر رژیم صهیونیستی و آمریکا به ایران؛ مصداق تجاوز و نقض حقوق بشر

در سال‌های اخیر، حملات سایبری، ترورها، حملات موشکی و نظامی مستقیم رژیم صهیونیستی و حمایت آشکار آمریکا و متحدان غربی، موجبات تهدید امنیت ملی و زیرساخت‌های حیاتی جمهوری اسلامی ایران را فراهم آورده‌اند.

این اقدامات که به صورت نقض آشکار حاکمیت ملی و موازین حقوق بین‌الملل صورت گرفته‌اند، نمونه‌هایی روشن از تجاوزگری بین‌المللی و نقض حقوق بشر به شمار می‌روند. ازآنجایی که حقوق بشر شامل حق حیات، امنیت، و آزادی از خشونت است، این حملات علیه مردم و زیرساخت‌های غیرنظامی ایران نقض این حقوق بنیادین است.

متاسفانه نهادهای بین‌المللی نه تنها واکنش مناسبی نداشته‌اند، بلکه به دلیل فشارهای سیاسی، از اقدام مؤثر برای توقف این تجاوزات عاجز مانده‌اند. این موضوع ضعف ساختاری نظام بین‌الملل و دوگانگی در اجرای عدالت را به روشنی نشان می‌دهد.

چهارم) ناکارآمدی نهادهای بین‌المللی در حمایت از قربانیان جنگ و تجاوز

سازمان‌های بین‌المللی مانند سازمان ملل متحد، شورای حقوق بشر و دادگاه کیفری بین‌المللی، وظیفه نظارت و حمایت از حقوق بشر را دارند، اما در مواردی چون تجاوزات رژیم جانی آدمکش صهیونی و جنگ‌های منطقه‌ای، نتوانسته‌اند به طور مؤثر عمل کنند.

یکی از مهم‌ترین مشکلات؛ استفاده ابزاری قدرت‌های بزرگ از حق وتو در شورای امنیت است که مانع اتخاذ تصمیمات قاطع علیه کشورهای متجاوز می‌شود. همچنین، نبود سازوکارهای اجرایی مؤثر و وابستگی مالی و سیاسی این نهادها به کشورهای قدرتمند، از عوامل ضعف این ساختارهاست.

در نتیجه، قربانیان واقعی حقوق بشر در این معادلات به فراموشی سپرده می‌شوند و اعتماد عمومی به عدالت بین‌المللی کاهش می‌یابد.

پنجم) حقوق بشر اسلامی؛ ظرفیت‌ها و مزیت‌های تمدنی در بازسازی نظم جهانی

در دوران معاصر، نظم جهانی مبتنی بر لیبرالیسم غربی با بحران مشروعیت، ناکارآمدی و تناقض‌گویی مواجه شده است. حقوق بشر اسلامی به‌عنوان یک گفتمان تمدنی اصیل و معنابخش، قادر است افقی نوین برای بازسازی نظم جهانی ایجاد کند. این گفتمان، با تأکید بر کرامت ذاتی انسان، عدالت اجتماعی، مسئولیت فردی و اجتماعی، و هماهنگی با ارزش‌های معنوی، می‌تواند شکاف‌های موجود در نظام جهانی را پر کرده و الگویی بومی و انسانی ارائه نماید.

مزیت‌های حقوق بشر اسلامی عبارت‌اند از:

1- جامعیت ابعاد انسانی: انسان از نگاه اسلام، ترکیبی از جسم، روح، عقل و اخلاق است که همه این ابعاد در تعریف حقوق و تکالیف او لحاظ می‌شود.

2- تعادل میان حقوق و تکالیف: برخلاف برخی نگرش‌های صرفاً حقوق‌محور غربی، حقوق بشر اسلامی تأکید بر مسئولیت‌های فردی و اجتماعی دارد که به پایداری و عدالت می‌انجامد.

3- ارتباط با معنویت و اخلاق: مبانی دینی، ریشه‌های قوی اخلاقی و معنوی فراهم می‌آورد که می‌تواند منجر به تقویت انسجام اجتماعی و پایبندی به عدالت شود.

4- رویکرد کلان منطقه‌ای: با توجه به همبستگی کشورهای اسلامی، می‌توان گفتمانی منسجم در عرصه‌های بین‌المللی ارائه داد که پاسخگوی نیازهای خاص جوامع اسلامی و فراتر از آن باشد.

با توجه به این مزیت‌ها،حقوق بشراسلامی ظرفیت بالقوه‌ای برای ارائه جایگزینی مؤثروانسانی‌تر به ساختارهای ناکارآمد جهانی دارد.

ششم) چالش‌های پیش‌روی گفتمان حقوق بشر اسلامی در سطح جهانی

با وجود ظرفیت‌های بالای حقوق بشر اسلامی، چالش‌هایی بر سر راه گسترش و پذیرفته شدن آن در عرصه بین‌المللی وجود دارد که به برخی از آنها در ذیل اشاره می گردد:

1-تسلط گفتمان غربی:نظام بین‌المللی تحت سیطره ارزش‌ها وتعاریف غربی است که پذیرش گفتمان‌های دیگر را محدود می‌کند.

2- نبود انسجام کافی میان کشورهای اسلامی: تفاوت‌های فرهنگی، سیاسی و اقتصادی میان کشورهای اسلامی مانع ایجاد وحدت راهبردی شده است.

3- ضعف نهادهای تخصصی و پژوهشی: کمبود مراکز مطالعاتی و نخبگان مسلط به حقوق بشر اسلامی که بتوانند اثرگذاری بین‌المللی داشته باشند.

4- برخوردهای سیاسی و امنیتی: فشارها و تحریم‌های سیاسی از سوی قدرت‌های غربی علیه برخی کشورهای اسلامی که می‌خواهند جایگاه حقوق بشر اسلامی را ارتقاء دهند.

5- مشکلات رسانه‌ای و اطلاع‌رسانی: نبود برنامه‌های جامع و مؤثر برای تبیین حقوق بشر اسلامی و مقابله با تحریف‌های رسانه‌ای.

این چالش‌ها نیازمند راهکارهای بلندمدت، هماهنگ و علمی است که در بخش‌های بعدی به آن پرداخته خواهد شد.

هفتم) نقش کشورهای اسلامی، سازمان همکاری اسلامی و مجامع فکری در تبیین و ترویج گفتمان حقوق بشر اسلامی

نقش کشورهای اسلامی و نهادهایی همچون سازمان همکاری اسلامی (OIC) در ارتقاء گفتمان حقوق بشر اسلامی بسیار حیاتی است. این سازمان‌ها می‌توانند:

1- تدوین و تصویب اسناد مشترک حقوق بشری مبتنی بر آموزه‌های اسلامی با ضمانت اجرایی قوی.

2- برگزاری نشست‌ها، کنفرانس‌ها و کارگاه‌های آموزشی تخصصی با هدف ارتقاء دانش و آگاهی درباره حقوق بشر اسلامی.

3- تقویت همکاری‌های بین‌المللی با سازمان‌های حقوق بشری غیردولتی برای گسترش نفوذ و تأثیرگذاری.

4-حمایت از نخبگان و فعالان حقوق بشری برای حضور در مجامع بین‌المللی و دفاع از حقوق کشورهای اسلامی.

5- طراحی و اجرای برنامه‌های فرهنگی و رسانه‌ای برای اصلاح تصویرحقوق بشراسلامی و مقابله با تحریف‌ها.

6- مجمع جهانی صلح اسلامی نیز به عنوان یک نهاد مهم می‌تواند در این زمینه نقش راهبردی ایفا کند.

هشتم)راهکارهای تقویت همگرایی حقوقی ودیپلماتیک جهان اسلام دربرابرساختار

تبعیض‌آمیز جهانی

در برابر نظام حقوقی و سیاسی جهانی که بر مبنای معیارهای دوگانه و تبعیض‌آمیز شکل گرفته است، جهان اسلام نیازمنداتخاذ راهکارهای مؤثربرای افزایش همگرایی و تأثیرگذاری در حوزه‌های حقوقی و دیپلماتیک است. این راهکارها باید هم در سطح داخلی کشورهای اسلامی و هم در سطح بین‌المللی دنبال شوند. به این راهکارها در ذیل اشاراتی خواهیم داشت:

1. تدوین منشور حقوق بشر اسلامی با ضمانت اجرایی

ایجاد منشوری جامع، به‌روزرسانی شده و با ضمانت اجرایی حقوق بشر اسلامی، که ضمن حفظ اصالت و مبانی دینی، در قالب زبان حقوقی بین‌المللی ارائه شود.

2. تشکیل اتحادیه حقوقی و دیپلماتیک کشورهای اسلامی

ایجاد نهاد تخصصی برای هماهنگی در مجامع بین‌المللی، دفاع حقوقی و استراتژی‌های مشترک.

3. گسترش دیپلماسی حقوق بشری فعال

استفاده از ظرفیت دیپلماسی در سازمان‌های بین‌المللی برای پیگیری حقوق ملت‌ها، به‌ویژه مقابله با تجاوزات.

4. بهره‌گیری از فناوری‌های نوین و رسانه‌های دیجیتال

حضور فعال در فضای مجازی برای اطلاع‌رسانی و مقابله با تحریف‌ها.

نهم) نتیجه‌گیری و پیشنهادات راهبردی

مباحث مطرح‌شده در این مقاله نشان می‌دهد که حقوق بشر اسلامی به‌عنوان گفتمانی عمیق، جامع و مبتنی بر کرامت ذاتی انسان، ظرفیت بزرگی برای اصلاح و بازسازی نظم جهانی دارد. این گفتمان، در برابر ساختارهای تبعیض‌آمیز و ناکارآمد حقوق بشر غربی، توان ارائه مدلی عدالت‌محور، مسئولیت‌پذیر و معنوی را داراست.

در عین حال، نقض سیستماتیک حقوق بشرتوسط رژیم صهیونیستی و متحدان غربی، به‌ویژه در پرونده فلسطین و تجاوزات علیه ایران، افشاگر ناکارآمدی و انحراف سازوکارهای بین‌المللی است. سکوت و برخورد دوگانه نهادهای جهانی، مشروعیت آن‌ها را به‌شدت مخدوش کرده و ضرورت طراحی سازوکارهای جایگزین مبتنی برآموزه‌های حقوق بشر اسلامی را برجسته ساخته است.

پیشنهادات کلیدی عبارتند از:

1- توسعه و نهادینه‌سازی اسناد بین‌المللی حقوق بشر اسلامی

2- تقویت هماهنگی سیاسی و حقوقی کشورهای اسلامی

3- ارتقای توانمندی‌های پژوهشی و آموزشی

4- ایجاد نهادهای مستقل نظارت و پیگیری حقوق بشر اسلامی

5- گسترش دیپلماسی فرهنگی و رسانه‌ای فعال

6- ترویج همبستگی با ملت‌های مظلوم و تحت ستم

7- مقابله حقوقی و دیپلماتیک منسجم با تجاوزات رژیم صهیونیستی و متحدانش

چهارشنبه: 15 / 05 / 1404- 12 صفر 1447- 6 آگوست 2025

چاپ در پایگاه خبری تحلیلی نیک رو: چهارشنبه 15 / 05 / 1404- 12 : 09– شناسه: ۱۱۱۲۵۶

لینک کوتاه: https://www.nikru.ir/p/111256

منابع

Al-Quran, Surah Al-Isra, Verse 70, interpretation on human dignity and creation 1-

2-Amnesty International. Israel’s Apartheid Against Palestinians: Cruel System of Domination and Crime Against Humanity. Amnesty International Publications, 2022.

3- Human Rights Watch. A Threshold Crossed: Israeli Authorities and the Crimes of Apartheid and Persecution. HRW Report, April 2022.

International Criminal Court. Situation in Palestine. ICC Official Documents, 2020. 4-

5- Organization of Islamic Cooperation. Cairo Declaration on Human Rights in Islam. OIC, 1990.

6- United Nations. Charter of the United Nations. New York: United Nations, 1945.

7- United Nations Security Council. Statements and Resolutions on Middle East Conflict. UNSC Records, 2023.

8-United Nations Security Council. Use of Veto Power and Its Impact on Global Peace. UN Document, 2021.