تحلیل راهبردی سفر رئیسجمهور پزشکیان به پاکستان
اسدالله افشار
سفررسمی دکتر پزشکیان، رئیسجمهور اسلامی ایران، به دعوت رییس جمهور پاکستان آصف علی زرداری، در روزهای شنبه و یکشنبه 11 و ۱۲ مرداد ماه سال جاری، نخستین سفر منطقهای سطح عالی پس از جنگ ۱۲ روزه بود؛ جنگی که ایران را بهعنوان یک قدرت بازدارنده و تعیینکننده در برابرآمریکا، رژیم صهیونیستی و ناتوتثبیت کرد.انتخاب پاکستان بهعنوان مقصدنخست،حامل پیامهای عمیق سیاسی،امنیتی،فرهنگی و اقتصادی به جهان اسلام و قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای بود. امضای ۱۲ سند همکاری میان تهران و اسلامآباد، تنها نشانهای ازدیپلماسی فعال دولت جدید نیست، بلکه نمایش یک نظم نوین در روابط راهبردی جهان اسلام در مقابل غرب سلطهگر است. با توجه به اهمیت این رویداد، نگاه و تحلیلی راهبردی به آن خواهیم داشت که در ذیل به آنها اشاراتی خواهیم داشت:
۱. اهمیت داخلی سفر: اعتمادسازی ملی و تقویت دیپلماسی همسایگی
سفر دکتر پزشکیان به پاکستان در بُعد داخلی، به عنوان گام نخست سیاست خارجی دولت چهاردهم، پیامآور تعهد رئیسجمهور به رویکرد تعاملگرایی با همسایگان، توسعه دیپلماسی اقتصادی و بازسازی اعتماد عمومی به کارآمدی دولت بود.
تأکید رئیسجمهور بر "تقدیر را خود نوشتن"، برگرفته از مفاهیم اسلامی و ادبیات دینی، نشان از بازگشت به گفتمان عزت، حکمت و مصلحت دارد. از سوی دیگر، مشارکت گسترده فعالان اقتصادی و دانشگاهی در این سفر، نمایانگر عزم دولت برای استفاده از ظرفیتهای نخبگانی و مردمی در بازسازی اقتصاد جنگزده و تقویت سرمایه اجتماعی است.
۲. ابعاد منطقهای: پیریزی محور تهران-اسلامآباد برای اتحاد امت اسلامی
ایران و پاکستان، دو ستون مهم در ساختار امت اسلامی بهشمار میروند. در سالهای اخیر، روابط دو کشور تحت تأثیر بیثباتی در مرزها، حملات گروهکها، فشار آمریکا و رقابتهای منطقهای با چالشهایی مواجه بوده است. اما این سفر، با اشاره مستقیم رئیسجمهور به "ایستادگی ملت پاکستان در کنار ایران در جنگ ۱۲ روزه"، به نماد وحدت اسلامی و جبهه مقاومت تبدیل شد.
در شرایطی که مسئله فلسطین، غزه، کشمیر و سوریه به خطوط اول بحران در جهان اسلام بازگشتهاند، این سفر به معنای ایجاد محور تازهای از وحدت اسلامی-مقاومتی در برابر پروژههای نفاقافکنانه غرب و مزدوران منطقهای آنان (همچون رژیم صهیونیستی و...) بود.
همچنین تأکید بردفاع از مظلومان جهان اسلام، پیوندی عاطفی-عقیدتی میان دو ملت پدید آورد و پیام روشنی به سایر کشورهای اسلامی فرستاد که دوران سکوت در برابر جنایتهای تمدننمای غرب به سر آمده است.
۳. سطح بینالمللی: نشانهای از خیز ایران برای رهبری ژئوپلیتیک منطقه
جنگ ۱۲ روزه اخیر، همانند زلزلهای در سیاست جهانی عمل کرد و ستونهای نظم غربی را در منطقه متزلزل ساخت. ایران با این سفر، عملاً نشان داد که نهتنها آسیبپذیر نیست، بلکه رهبری دوران پساجنگ را نیز در دست گرفته است.
امضای ۱۲ سند همکاری با کشوری مانند پاکستان، که دارای جمعیتی مسلمان، موقعیت ژئواستراتژیک (مرز با هند، دسترسی به آبهای آزاد، مسیر اتصال چین به خلیج فارس) و تنوع قومی-مذهبی است، نشان میدهد ایران قصد دارد با استفاده از ابزار دیپلماسی، اقتصاد و فرهنگ، نظم بریکسمحور، غیرغربی و اسلامی را تثبیت کند.
همچنین این سفر پیامی برای کشورهای غربی و متحدانشان بود: «ایران منزویناپذیر است و نهتنها توانسته از جنگ بیرون بیاید، بلکه بلافاصله با کشورهای همتراز و همسو، نظم منطقهای را بازتعریف میکند.»
۴. مفاد راهبردی اسناد دوازدهگانه: دیپلماسی اقتصادی و تمدنی
امضای ۱۲ سند در حوزههایی چون:
- حملونقل و ترانزیت (احیای کریدورهای شرقی)
- کشاورزی و تجارت (مقابله با تحریم غذایی و دارویی)
- علم و فناوری (همکاریهای نوین در حوزه نانو، انرژیهای نو)
- همکاریهای قضائی و حقوقی (مقابله با جرایم مرزی و تروریسم)
- گردشگری و میراث فرهنگی (دیپلماسی تمدنی)
نشان میدهد تهران و اسلامآباد در حال گذار از شعار به ساختار هستند. این اسناد میتوانند شالوده اتحاد راهبردی منطقهای باشند که پشتوانه آن نه فقط منافع اقتصادی بلکه اشتراکات عمیق فرهنگی و دینی است.
۵. این سفر: نماد تحول در دستگاه دیپلماسی ایران بود
این سفر، نماد تحول در دستگاه دیپلماسی ایران و گامی استوار برای بازسازی روابط منطقهای پس از یک پیروزی نظامی و معنوی بود.
رئیسجمهور با استناد به ادبیات اقبال، قرآن و مفاهیم اصیل اسلامی، گفتمان سیاسی ایران را از منطق صرفاً مقاومت به منطق "بازسازی تمدن اسلامی از درون ملتها" رساند.
در شرایطی که نظم جهانی در حال فروپاشی و بازترسیم است، ایران و پاکستان میتوانند با تکیه براین سفر و نتایج آن، نقشهای نو دراندازند برای جهانی که در آن، مسلمانان تنها تماشاگر نباشند، بلکه سازنده باشند.
۶. چرا پاکستان؟ تحلیل انتخاب راهبردی مقصد نخست سفر خارجی رئیسجمهور ایران
انتخاب پاکستان بهعنوان نخستین مقصد خارجی دکتر مسعود پزشکیان، یک تصمیم کاملاً حسابشده و هوشمندانه بود که حامل چندین پیام کلیدی در سطوح منطقهای، اسلامی و جهانی است. این انتخاب نهتنها مبتنی بر منافع مشترک ایران و پاکستان، بلکه بر پایه بازتعریف اولویتهای سیاست خارجی جمهوری اسلامی در دوران پساجنگ ۱۲ روزه نیز استوار است.
۶.۱) پاکستان، دروازهی شرقی تمدن اسلامی
پاکستان تنها یک همسایه نیست، بلکه مرزبان شرقی جهان اسلام، دومین کشور پرجمعیت مسلمان جهان، و صاحب اندیشههای تمدنسازاسلامی مانند علامه اقبال لاهوری است. حضور رئیسجمهور ایران در اسلامآباد، در حقیقت پاسخی نمادین به تفکر "تمدن نوین اسلامی" است که ریشه در فرهنگ مشترک ایرانی-پاکستانی دارد.
۶.۲) پیام به امت اسلامی: وحدت، نه تقابل
در زمانی که بسیاری از کشورهای اسلامی دچار انفعال، تفرقه و یا وابستگی به بلوک غرب شدهاند، سفر به پاکستان نشان داد که جمهوری اسلامی به دنبال تشکیل محور وحدتگرا میان کشورهای مستقل مسلمان است. پاکستان نه مانند برخی کشورهای عربی، ابزار سیاست آمریکا و اسرائیل است، و نه همچون برخی دیگر منزوی و جدا افتاده از صحنه منطقهای. بلکه کشوری کلیدی در ساختن اتحاد اسلامی بر پایه استقلال و عزت است.
۶.۳) پیام به قدرتهای جهانی: ایران منزوی نیست، بلکه پیوندساز است
انتخاب کشوری همچون پاکستان که همزمان با چین روابط راهبردی دارد، با آمریکا منازعات پیچیده دارد، و با عربستان و ترکیه هم تعاملات گسترده، نشانه آن است که ایران میخواهد از شرق آسیا تا غرب آسیا، معماری جدیدی را بنیان نهد. این سفر نوعی اعلان بود که ایران برخلاف ادعای غرب، منزوی نیست بلکه بازیگر فعال در محورهای متقاطع منطقهای است.
۶.۴) نیاز متقابل دو کشور در عصر بحرانهای جهانی
در عصر تحریم، بحران غذا، انرژی، امنیت مرزها و تهاجم رسانهای، دو کشور ایران و پاکستان به مدلهای همافزا و حمایتی دوجانبه نیاز دارند. ایران نیاز به تقویت ترانزیت شرقی و همکاری با چین و آسیای جنوب شرقی دارد و پاکستان نیز برای عبور از بحران اقتصادی خود، نیازمند منابع انرژی، امنیت مرزی، و مدل توسعه بومی و مقاومتی است. این سفر، بیانگر درک عمیق دولت پزشکیان از نقشه تحولات آینده جهان و چینش مجدد بلوکهای قدرت است.
۶.۵) جنگ ۱۲ روزه و تشکر از حمایتهای مردمی پاکستان
در فضای پساجنگ، رئیسجمهور پزشکیان با اشاره صریح به همدلی ملت پاکستان با ایران در نبرد تاریخی اخیر، میخواست این پیام را منتقل کند که ایران دوستان واقعیاش را فراموش نمیکند و با آنها پیمان آیندهساز خواهد بست. این انتخاب، نوعی "پاداش ژئوپلیتیکی" نیز به حساب میآید؛ یعنی تشویق به اتحاد ملتهایی که در روز سخت، در کنار جبهه حق ایستادهاند.
رئیسجمهور در پایان سفر دو روزه خود به پاکستان، ضمن قدردانی از استقبال مقامات ارشد کشور پاکستان درحساب کاربری خود نوشت: « اولین سفرم به کشور دوست و برادر پاکستان را در میان استقبال گرم مقامات ارشد این کشور به پایان رساندم از رئیس جمهور محترم جناب آصف علی زرداری و برادر گرانقدرم شهباز شریف و سایر مقامات سیاسی و نظامی پاکستان قدردانی میکنم فصل نوینی از روابط دیپلماتیک میان ایران و پاکستان آغاز شده است.»
دکتر پزشکیان شامگاه یکشنبه دوازدهم مردادماه اسلامآباد را به مقصد تهران ترک کرد و در ساعات اولیه بامداد دوشنبه وارد تهران شد.
سه شنبه: 14 / 05 / 1404- 11 صفر 1447- 5 آگوست 2025
چاپ در پایگاه خبری تحلیلی نیک رو: سه شنبه 14 / 05 / 1404- 22 : 09– شناسه: ۱۱۱۲۲۴
لینک کوتاه: https://www.nikru.ir/p/111224
