پاسخ محکم ایران به تهدیدات آمریکا و تروئیکای اروپایی

اسدالله افشار

علیرغم پنج دور مذاکرات غیرمستقیم هسته‌ای، به نظر می‌رسد دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا کمتر به دیپلماسی با ایران علاقه دارد و بیشتر برای زنده نگه داشتن تنش‌ها سرمایه‌گذاری کرده است.

آخرین تهدیدهای او، همراه با تحریم‌های جدید و درخواست‌های مجموع صفر، نشان می‌دهد که او در حال حاضر به دنبال توافق نیست.

ترامپ روز جمعه6 ژوئن / 16 خرداد ماه در گفت و گو با خبرنگاران در عرشه ایر فورس وان بار دیگر موضعی تند درباره برنامه هسته ای ایران اتخاذ کرد. او گفت: «اگر آنها غنی‌سازی کنند، پس ما باید این کار را به شکل دیگری انجام دهیم، و من واقعاً نمی‌خواهم این کار را به شکل دیگری انجام دهیم» و افزود: «غنی‌سازی [اورانیوم در ایران] نباید داشته باشد».

او توضیحی نداد که «طرف دیگر» به چه معناست، و اظهارات خود را قابل تفسیر گذاشت – احتمالاً به عنوان یک تهدید پنهان است که همان اقدام نظامی می باشد و بارها این روان پریش فاسد اخلاقی، ایران را به آن تهدید کرده است.

این بیانیه صریح مستقیماً حق ایران بر اساس معاهده منع گسترش سلاح های هسته ای (NPT) برای غنی سازی اورانیوم برای مقاصد صلح آمیز را به چالش می کشد. مقام‌های ایرانی همواره تأکید کرده‌اند که کار هسته‌ای آن‌ها برای اهداف صلح‌آمیز است و رهبر معظم انقلاب اسلامی نیز اخیراً تأکید کردند که غنی‌سازی اورانیوم برای پیشرفت علمی و زیرساخت های صنعتی و پزشکی و... برای ایران هم حیاتی است و هم صنعت مادر محسوب می شود.

نادیده گرفتن حقوق اولیه غنی‌سازی توسط ترامپ - چیزی که ایران غیرقابل مذاکره می‌داند - نشان‌دهنده عدم تمایل به دستیابی به اجماع و توافق است. این اظهارات به جای ترویج گفتگو، شک و تردید ایجاد می کند و به تهران نشان می دهد که واشنگتن در مذاکرات صادقانه شرکت نمی کند و نمی توان به او اعتماد داشت.

واشنگتن همچنان به مواضع تهدیدآمیز علیه ایران اصراردارد و باردیگرمدعیِ «عواقب شدید» شکست مذاکرات شد.

سخنگوی کاخ سفید با اشاره به طرح اخیر آمریکا در مذاکرات گفت: «ویتکاف پیشنهاد مفصلی به ایران در مورد توافق هسته‌ای ارسال کرده و رئیس‌جمهور ترامپ امیدوار است که ایران آن را بپذیرد.»

واشنگتن در این باره مدعی شد که «در صورت عدم پذیرش پیشنهاد ویتکاف توسط ایران، عواقب شدیدی در انتظار آن خواهد بود.»

مقامات ایرانی بارها درباره هشدار‌های توخالی آمریکایی‌ها در مذاکرات هشدار داده‌اند و آن را محکوم و نافی صداقت و حسن نیت آمریکا دانسته اند.

تحریم ها در میان مذاکرات

علاوه بر این تنش، وزارت خزانه‌داری آمریکا دور جدیدی از تحریم‌ها را روز جمعه اعمال کرد که 10 فرد و 27 نهاد را در چندین کشور هدف قرار می‌دهد. این تحریم‌ها در حالی اعلام شد که مذاکرات هنوز ادامه دارد. از نظر بسیاری تحریم های اعلام شده در هنگام مذاکره نشانه‌ای از ترجیح واشنگتن بر فشار است تا ایران را به سازش وادارد.

در میان افرادی که به تازگی در لیست سیاه قرار گرفته اند، شرکت هایی مستقر در امارات و هنگ کنگ هستند که متهم به حمایت از شرکت دولتی کشتیرانی نفت ایران هستند. این تحریم ها هرگونه دارایی مرتبط با ایران را مسدود می کند و شرکت های آمریکایی را از تجارت با آنها منع می کند، این اقدامات گستاخانه آمریکا که دور از شأن دیپلماسی مذاکرات است اوضاع را که به نفع آمریکا تغییر نمی دهد هیچ بلکه بدتر هم می کند و دستیابی به توافق را نیز سئوال برد.

ترامپ همچنین سفر شهروندان دوازده کشور از جمله ایران را برای سفر به آمریکا ممنوع اعلام نمود. وزارت امور خارجه تهران این اقدام را به عنوان شاهدی بر یک «ذهن برتری‌طلبانه و نژادپرستانه» که سیاست خارجی آمریکا را هدایت می‌کند و به فضای شکننده پیرامون مذاکرات آسیب می‌رساند، محکوم کرد.

تشدید موضع تندرو دولت ترامپ، فشار کنگره را افزایش می دهد. یک گروه دو حزبی متشکل از 16 قانونگذار اخیراً از دولت خواسته اند که برچیدن کامل ظرفیت های غنی سازی اورانیوم ایران را پیش شرط هر توافقی قرار دهد. این گروه در نامه ای به مارکو روبیو، وزیر امور خارجه و استیو ویتکاف، نماینده خاورمیانه، تأکید کرده که ایران نباید هیچ گونه ظرفیتی برای غنی سازی اورانیوم یا ادامه توسعه زیرساخت های هسته ای خود داشته باشد و آن ها را حفظ کند.

چنین خواسته های غیرمعقول بی شرمانه آپارتایدی حداکثری، فضای کمی برای مذاکره باقی می گذارد و عملاً شکست را به دیپلماسی مذاکرات تحمیل می نماید. آنها همچنین امتیازات قابل توجهی را که ایران بر اساس برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) در سال 2015 داده بود، که شامل محدودیت‌های شدید در سطوح غنی‌سازی و بازرسی‌های بین‌المللی بی‌سابقه بود، نادیده می‌گیرند. اکنون تقاضای بیشتر، بدون ارائه انگیزه یا تضمین بیشتر، این دیدگاه را در تهران تقویت می کند که نمی توان به ایالات متحده اعتماد کرد.

پاسخ ایران: محکم اما محتاطانه

علیرغم موضع تهاجمی واشنگتن، مقامات ایرانی با خویشتنداری نسبی پاسخ داده اند. عباس عراقچی وزیر امور خارجه که ریاست تیم مذاکره کننده ایران را برعهده دارد، تأیید کرد که پیشنهاد آمریکا از طریق وزیر امور خارجه عمان در سفر اخیر به تهران ارائه شده است. او گفت که ایران براساس«اصول، منافع ملی و حقوق مردم ایران» به این پیشنهاد پاسخ خواهد داد.

اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه نیز با تأکید بر این که هرگونه پیشنهاد آمریکا باید به دقت مورد ارزیابی قرار گیرد و پاسخ تهران مبتنی بر اولویت‌های ملی خواهد بود، گفت: پیام ایران روشن است، ایران همچنان پذیرای گفت‌وگو است، اما نه به قیمت پایمال شدن حقوق ملت یا کرامت حاکمیتی‌اش.[1]

تهدید سه کشور اروپایی؛ "بازگشت به مکانیسم ماشه"

به این فوریت، انقضای معوق مکانیسم بازپس گیری شورای امنیت سازمان ملل متحد است که امکان اعمال مجدد تحریم های جهانی علیه ایران را در صورت نقض توافق هسته ای فراهم می کند. سه کشوراروپایی (E3) -بریتانیا، فرانسه و آلمان - در حال آماده شدن برای ارائه پیش نویس قطعنامه در نشست شورای حکام آژانس در 9 ژوئن / 19 خرداد هستند. هدف آنها این است که پیش از انقضای آن در اکتبر، مکانیسم ماشه را با تصویب قطعنامه در نشست آتی شورای حکام آژانس، عملی سازند.[2]

روز جمعه 16 خرداد ماه سال جاری رویترز نوشت که آمریکا به همراه سه کشور اروپایی در حال آماده‌کردن پیش‌نویس قطعنامه‌ای علیه ایران است که ایران را به نقض تعهدات پادمانی‌اش محکوم کند. تنظیم این قطعنامه، تقریباً تندترین و بی‌سابقه‌ترین ادعا علیه برنامه هسته‌ای ایران در 20 سال گذشته است، این ادعا حتی تندتر از اقدامی است که شورای امنیت علیه ایران در سال 2006 انجام داد. قرار است محتوای آماده شده این پیش‌نویس تا نشست بعدی شورای حکام که تقریباً 9 روز دیگر، برگزار می‌شود، ارائه شود. حضور آمریکا در کنار سه کشور اروپایی نشان می‌دهد، آمریکا مستقیماً به دنبال فعال‌کردن ابزار‌های فشار علیه ایران است. درواقع آمریکا به طور ضمنی این موضوع را مطرح کرده که اگر ایران کوتاه نیاید، پرونده‌اش به شورای امنیت ارجاع داده خواهد شد. انتشار گزارش تند آژانس و متن پیش‌نویسی که چهار کشور تهیه کردند که صراحتاً ایران را به نقض تعهدات پادمانی محکوم می‌کند، این گمانه را تقویت می‌کند که آژانس پیش از ماه اکتبر به دنبال ارجاع پرونده ایران به شورای امنیت است، اگرچه پیش‌ازاین تحلیلگران، احتمال فعال‌سازی مکانیسم ماشه را تقریباً قطعی می‌دانستند؛ اما انتشار این گزارش در شرایطی که به نظر می‌رسد مذاکرات ایران و آمریکا در پیچ سختی قرار دارد، پیام‌های واضح و قابل تأملی دارد.[3]

تهران قبلاً هشدار داده است که فعال کردن این مکانیسم واکنشی قوی را به دنبال خواهد داشت. مقامات ایرانی چنین اقداماتی را سیاسی و تلاشی برای تحت فشار قرار دادن آنها برای پذیرش یک توافق یک طرفه می دانند. در حالی که رهبران اروپایی استدلال می کنند که باید قبل از از دست دادن این ابزار دیپلماتیک سریع عمل کنند، اقدامات آنها به جای تسهیل راه حل، خطر پیچیده تر کردن مذاکرات را در پی دارد. با توجه به آن چه بیان شد ضرورت ایجاب می کند با عنایت به اینکه شرایط قدری حساس و پیچیده است؛ وزارت امورخارجه ایران و تیم مذاکره کننده بايد تا قبل از روز دوشنبه 9 ژوئن / 19خرداد ماه، با هوشياري، ديپلماسي پيش‌دستانه و ابتكار، مانع از سناريويي شود که تروئیکای اروپایی بتواند به اهداف سیاسی خود در این زمینه که همانا فعال کردن مکانیسم ماشه باشد، نائل آید.[4]

انتظارآن است که تیم مذاکره کننده ایرانی با مدیریت هوشمندانه این شرایط حساس و پیچیده بتواند با درایت و بهره گیری از فرصت ها و ظرفیت ها، بهترین مسیری را انتخاب نماید که به حقوق ملت، منافع و امنیت ملی کشور آسیبی وارد نشود و کشور دچار بحران و چالش نگردد.

لازم به ذکر است در دیداری که بین تخت‌روانچی و مقامات اروپایی در کنسولگری ایران در ترکیه برگزار شده بود، طرف اروپایی ایران را تهدید به فعال‌سازی مکانیسم ماشه کرده که ایران نیز موضع قاطع خود را در مورد استفاده از گزینه‌های متقابل مطرح کرده بود. موضعی که احتمالاً خروج ایران از «NPT» را منظور دارد. بقایی نیز در نشست خبری روز دوشنبه 12 خرداد ماه سال جاری با این موضع قاطع تأکید کرد: «خیلی شفاف طرف‌های مقابل اطلاع دارند که اگر به سازوکار‌های غیرسازنده متوسل شوند، حتماً جمهوری اسلامی ایران هم از گزینه‌های متقابل و متناسب برخوردار است.» پیش از این نیز در 4 خرداد وزیر امورخارجه در جلسه کمیسیون امنیت ملی مجلس درباره فعال شدن مکانیسم ماشه گفت: «اگر این مکانیسم فعال شود، واکنش ما سخت خواهد بود.» عراقچی روز دوشنبه 12 خرداد ماه سال جاری نیز در نشست خبری مشترک با همتای مصری طی سفر به قاهره بار دیگر بر نقش مخرب فعال‌سازی مکانیسم ماشه تأکید کرد و گفت: «در خصوص اسنپ ‌بک نیز امیدوارم کشور‌های اروپایی این اشتباه را مرتکب نشوند. این سیاست غلط خواهد بود و به بحران‌های موجود، اضافه خواهد کرد.» [5]

جان کلام این که؛ آمریکا و سه کشور اروپایی گستاخ و زیاده خواه بدانند، ایران با اهرم های سیاسی که تداعی کننده تهدید باشد و یا زیر سایه تهدید باشد، هرگز زیربار هیچ گونه توافق و پیمانی نمی رود. بنابراین نگارنده با تأسی به وزیر محترم امور خارجه ایران، توافق مطلوب از نگاه ایران را توافقی می داند که همه تحریم‌ها را لغو کند و حقوق هسته‌ای ایران از جمله غنی‌سازی را محقق نماید. در هرصورت تأکید ایران بر دوگانه رفع تحریم_توافق در کنار اصرار آمریکایی‌ها به دوگانه تهدید_توافق نشان می‌دهد همچنان اختلاف مبنایی گسترده بین دو طرف وجود دارد. از طرفی اصرار آمریکایی‌ها به مواضع زیاده‌خواهانه می‌تواند، میز مذاکره را برهم بزند.

یکشنبه: 18 / 03 / 1404- 12 ذی الحجه 1446- 8 ژوئن 2025

1- Zarfam. Soheila. This Guy Has No Will for a Deal. Translator and author: Asadollah. Afshar. Tehrantimes/ Publish Date : Saturday / June 7, 2025 - 22:10

[2] - برخی از تحلیل گران بر این باورند که نقش کشورهای اروپایی و اتحادیه اروپا در مسیر مذاکرات هسته‌ای را نمی‌توان نادیده گرفت. برخلاف دوره اول ریاست‌جمهوری ترامپ که سه کشور اروپایی عضو برجام - انگلیس، فرانسه و آلمان - در مواردی از ایران حمایت کرده و در برابر یک‌جانبه‌گرایی آمریکا موضع گرفتند، در این مقطع زمانی شاهد تغییر بنیادینی در رویکرد آنها هستیم. تهدید رسمی اروپا به استفاده از «مکانیسم ماشه» که می‌تواند به بازگشت تحریم‌های شورای امنیت سازمان ملل متحد علیه ایران بینجامد، نشانه‌ای از موضع سخت‌گیرانه‌تر اروپا نسبت به گذشته است. اروپایی‌ها، با نگرانی‌های فزاینده نسبت به برنامه موشکی، رفتار منطقه‌ای و همچنین نقش ایران در جنگ اوکراین، ایران را شریکی مساله‌دار می‌دانند و تلاش دارند مواضع سخت‌تری را نسبت به آن اتخاذ کنند. رویکرد سه کشور اروپایی نسبت به ایران به‌ویژه تحت‌تاثیر نگاه انتقادی آنها به نقش ایران در جنگ اوکراین قرار دارد. اروپا ایران را شریک غیرمستقیم روسیه در این بحران می‌داند و از این منظر، کینه‌ای سخت نسبت به ایران گرفته و تلاش دارد از ابزارهای دیپلماتیک و حقوقی، از جمله مکانیسم ماشه، برای اعمال فشار استفاده کند.( سلطانی؛علیرضا. مذاکرات در فضای خاکستری. دنیای اقتصاد: سه شنبه 13 خرداد ماه 1403- شماره ۶۳۰۵)

[3] - طیبی؛ زهرا. مکانیسم‌های تهدید. فرهیختگان: یکشنبه 11 خرداد ماه 1404- شماره 4428.

[4] - کشور‌های اروپایی در حال آماده‌سازی بیانیه‌ای برای قرائت در شورای حکام سازمان ملل در نشست پیش رو این شورا هستند، رئیس‌جمهور فرانسه برای چندمین‌بار طی سفرش به سنگاپور این بار مدعی شده است: «اگر جلوی ایران گرفته نشود سلاح‌های هسته‌ای در جهان دومینویی اشاعه می‌یابد.» اروپایی‌ها سعی دارند با روایات جعلی وانمود کنند هسته‌ای شدن ایران باعث رقابت هسته‌ای در جهان و به ویژه در منطقه می‌شود تا به این طریق هم داشتن زرادخانه هسته‌ای توسط اسرائیل را مشروع و موجه جلوه دهند و هم فعال‌سازی مکانیسم ماشه را توجیه کنند. (مزروعی؛ علی. بستۀ پر از ناترازی آمریکا. فرهیختگان: فرهیختگان: سه شنبه 13 خرداد ماه 1403- شماره 4430)

[5] - فرهیختگان: فرهیختگان: سه شنبه 13 خرداد ماه 1403- شماره 4430.