کار کرد دین در تأمين امنيت؛ ارزش هاي انساني واجتماعي

اسدالله افشار

بدون شک در این دنیا نیز انسان نیاز به دین دارد و عقل و تجربه بشری اگر چه بسیار مفید و لازمند اما کافی برای تأمین نیازهای بشر نیستند. دین هم در حوزه نیازهای فردی و روانشناختی انسان کاربرد دارد و هم در عرصه اجتماع و مناسبات انسانی و همه در رابطه با طبیعت. افزون بر آن با توجه به یکپارچگی نظام هستی و پیوند دنیا و آخرت انسان باید دنیای خود را ناظر به زندگی جاوید تنظیم کند و در این زمینه چیزی جز دین حق الهی نمی تواند راهنمای انسان باشد. از سوی دیگرامنیت، به عنوان یک مفهوم سیاسی، از ویژگی های زندگی اجتماعی بوده وازهنگام شکل گیری زندگی جمعی مطرح بوده است. از طرفی این مفهوم، ارتباطی تنگاتنگ با ارزش های اجتماعی بشر دارد. ارزش های انسانی به دو گروه پایه ای و روبنایی تقسیم می شوند: ارزش های پایه، مانند عقیده، فرهنگ، آبرو، ناموس؛ و ارزش های روبنایی، مانند مال و کشور و چیزهایی که به نوعی به انسان تعلق دارند. حفظ این ارزش هاست که فرایند امنیت ملی را شکل می دهد. این موضوع را در پنج محور عقیدتی و فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و نظامی بررسی می کنیم:

محوراول) عقیده و فرهنگ

کارآمدترین عنصروزیربنای تحولات دیگراجتماعی،فرهنگ است. همان طورکه عقیده حق، با خود، فرهنگ خودباوری، خوداتکایی و رویکرد به فضایل انسانی، کرامت وبزرگ منشی را به همراه می آورد؛ در برابر، باورهای باطل، فرهنگ خودباختگی، وابستگی، فرومایگی و ابتذال و افسردگی و خمودگی را موجب می شود. تلاش اصلی دین،استقرار عقیده حق و فرهنگ بالنده است . البته عقیده را با زور،نه می توان مستقر ونه پاسداری کرد. باوررا با برهان به عقل وموعظه دردل مستقر می سازند. این راه استقراراست. روش تامین امنیت آن نیزهمین است . آنچه ازعقیده حراست می کند،تحلیل های صحیح ازاندیشه های وحیانی است. تلاش دین،آن است که اندیشه حق را دربهترین فرصت ودرسن نوجوانی درذهن ها مستقر کند وچون ذهن نوجوانان از زمینه پذیرش برخوردار است، قبل ازبذرافشانی باطل گراها، باید آن را دریافت. با بالنده نمودن اندیشه جوانان و با تحلیل های صحیح و منطقی، جامعه ازآسیب ها مصون می ماند . براین اساس، راه استقراراندیشه و حفظ امنیت آن، اندیشه است؛ نه بهره وری از ابزار زور و خشونت محوردوم) اجتماعی

ناامنی های اجتماعی از دو جبهه پدیدار می شوند:یکی ناهنجاری های فردی، که افراد اقدام به رفتار بزهکارانه می کنند وبه طورکلی، به هنجارهای اجتماعی بی اعتنایی می نمایند؛ و دیگری چالش های گروهی که توسط تشکل های اجتماعی وسیاسی و قومیت های گوناگون پدیدار می شوند . در محور اول، چون خاستگاه ناهنجاری های فردی را فرهنگ و نیز فقر اقتصادی تشکیل می دهد، تلاش اصلی دین ازبین بردن این زمینه هاست و با رشد فرهنگی و شکوفا نمودن اقتصاد جامعه، آن زمینه ها از بین می رود. اما نوع دوم ازآسیب های اجتماعی به صورت گروهی وحزبی پدیدارمی شود.خاستگاه چالش های اجتماعی را باید درعدم تامین حقوق وبی توجهی نهاد سیاسی به خواسته های اجتماعی مردم جست وجو کرد که عمده زمینه این نوع پدیده ها را دردو محورمی توان بررسی نمود:

1 . عدالت اجتماعی: اگر جامعه، به ویژه نهاد سیاسی، نسبت به تامین حقوق اجتماعی مردم بی تفاوت باشد یا در زمینه هایی مانند فراهم آوردن و توزیع امکانات عمومی بین اقشار جامعه تبعیض قائل شود، زمینه خیزش و شورش و ناامنی را فراهم کرده است . بی عدالتی محور مهم تهدید و ناامنی به حساب می آید که خطر اصلی ناامنی اجتماعی نیز از همین جبهه پدیدار می شود . دین با استقرار عدالت در تمام این محورها، زمینه این ناامنی را از بین می برد .

2 . آزادی های اجتماعی: اگر نهاد سیاسی یا هر قدرت دیگری، آزادی های اجتماعی را محدود ساخت، مشارکت مردم را در امور خود برنتافت و تلاش های اجتماعی و گروهی و احزاب را متوقف و یا محدود ساخت، زمینه انواع ناامنی و چالش گری را موجب شده است. دین با استقرار نهاد سیاسی در جامعه، زمینه مشارکت مردم را در امور اجتماعی فراهم می آورد. نظام دینی چون متکی بر مردم است، هیچ گاه از آزادی های اجتماعی در هراس نخواهد بود. بدین ترتیب دین با استقرارعدالت اجتماعی وآزادی اجتماعی، زمینه چالش گری ها را ازبین می برد؛ زیرا نهاد سیاسی دینی که پایگاه آن مردمند،ازپشتوانه امنیت واقتدار ملی در جامعه برخوردار است .

محورسوم) اقتصادی

بنیان زندگی دنیایی را اقتصاد شکل می دهد . زندگی مادی انسان، ناگزیر از بهره وری های گوناگون از مواهب مادی الهی می باشد . اقتصاد بیمار باعث انواع ناامنی و ناهنجاری و به خطر افتادن عزت و کرامت جامعه می گردد . فقر و نابسامانی اقتصادی، ضربه اصلی را به فرهنگ و باورهای دینی عموم مردم وارد آورده و ایمان افراد ضعیف را متزلزل می سازد . برخورد دین با آسیب های جبهه اقتصادی، بسیار آشکار است. دین، یک مرام آخرت نگرکه بی توجه به زندگی و معاش دنیوی باشد، نیست. دین درنگرش واقع گرای خویش، هم به تولید و هم به توزیع سرمایه و نیز دانش و فناوری و همین طور مهار سرمایه های کلان توجه شایان دارد. دین درعین این که به تولید تشویق می کند، با وضع مقررات،درجهت تعدیل سرمایه، قدم برمی دارد . همچنین جامعه ای که دین در آن مستقر شده است،درتکنولوژی، وابسته به دیگران نخواهد بود .

محور چهارم) سیاسی

نهادهای سیاسی بردو گونه اند: گونه اول، نهادهای سیاسی غیر مردمی، همچون الیگارشی وآریستوکراسی می باشند.این طیف ازآن جا که از پایگاه مردمی برخوردار نمی باشد، همواره از ناحیه چالش های سیاسی تهدید می شود. این نوع نهادهای سیاسی که شاخصه های دیگر آنها، فقدان امنیت ملی و عدم استقرار نهادهای قانونی اجرایی و نیزایجاد تفاوت ها و ناهنجاری درقانون گذاری و نظام قضایی و نیز ناهنجاری در نظام مدیریتی و ... می باشند، همان گونه که در استقرار نظام سیاسی ناکام می باشند، در استقرارامنیت ملی نیز ناکارآمد خواهند بود .

گونه دوم، نهادهای سیاسی مردمی هستند. این نوع نهادها هرچند تفاوت های اساسی با یکدیگر دارند، دراین اصل که از پایگاه مردمی بهره می برند، مشترکند. این نوع نهاد سیاسی که دموکراسی نامیده می شود،مردم را در شؤون مختلف سیاست مشارکت می دهد و چون برخاسته از متن مردم است، در حقوق اجتماعی مردم هیچ گونه کاستی پدید نمی آورد.

محور پنجم) نظامی

هیچ نهاد سیاسی در تأمین امنیت واقتدار ملی، بی نیاز از قوه قهریه نیست . هرچند بیشتر نهادهای سیاسی، تنها راه امنیت عمومی را ابراز خشونت می پندارند؛ اما امروز این فرهنگ در بین عموم یا بیشتر نظام های حکومتی، پذیرفته شده است که برای تامین امنیت، باید قدرت نظامی را افزایش داد ودر برابرچالش های داخلی وتهدیدهای خارجی به ستیز برخاست .

غيرقابل انكاربودن کارکرد دین ودیانت درتأمین امنیت

این یادداشت، حاوی این نکته ارزش مند است که می توان به کارکرد دین و دیانت در تأمین امنیت اندیشید و تأثیر رفتارهای دینی در ایجاد امنیت، قابل چشم پوشی نیست. مسلما نمی توان نقش دین را، خصوصا در عرصه فرهنگ واجتماع و آن چه تحت تاثیرنگرش ها و بینش ها و نیز هنجارها قرار می گیرد، نادیده گرفت. از طرفی نظام های سیاسی، اقتصادی و حقوقی دین به طور طبیعی در راستای تأمین یکی ازمهم ترین نیازهای زندگی جمعی، یعنی مقوله امنیت قراردارد . با وجود این نباید این نکته را از نظر دور داشت که سادگی و گستردگی مفهوم امنیت، به منزله سادگی در تحلیل موقعیت های امنیت ساز و وضعیت های ضد امنیت نیست. بحث های فراوانی که امروزه درخصوص امنیت ملی و رویکردهای مختلف به آن می شود، از همین امرحکایت دارد.[1]

بیان چند نکته مهم و کلیدی

1- یکى از نقش هاى بنیادین دین در اجتماع پشتوانه اخلاق اجتماعى است. از نگاه استاد مطهرى اخلاق منهاى خدا، دین و ایمان هم چون اسکناس بدون پشتوانه و استدلال بدون منطق است. [2]

2- خداسرسلسله معنویات است و هم پاداش دهنده کارهاى خوب. احساسات نوع پرستانه که خود امرى معنوى است، وقتى در انسان ظهور و بروز مى کند که انسان در جهان، معنویتى قائل باشد.

3- به قول داستایوفسکى، اگر خدا (دین) نباشد همه چیز مباح است.[3] ریشه همه اینها یک چیز است و آن فاصله گرفتن سیاست و نظام مدیریت جامعه از خدا و دین.

4- تأثیر مهم دین و نقش دین در اجتماع این است که نوعى انقلاب فکرى و وجدانى به وجود مى آورد که عواطف و احساسات و هدف ها و ایده آل ها و معیارها دگرگون مى شود و جهان بینى عوض مى شود. آدمى خود را داراى رسالت احساس مى کند؛ زندگى اجتماعى جهت خاص پیدا مى کند و جهت دیگر غیر از جهت زندگى فردى )را( درک مى کند، نوع دلبستگى عوض مى شود.[4]

5- دین بزرگ ترین پشتوانه اجراى عدالت و قانون است. منتسکیو مى نویسد: مذهب مى تواند هنگامى که تمام قوانین کشورى و سیاسى ناتوان و قاصر است، مُمِدّ تشکیلات و قوانین سیاسى باشد. جایگاه عدالت در دین چنان ارجمند است که قرآن دراین باره مى فرماید: «للَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ.»[5] براساس آیه بالا برقرارى عدالت اجتماعى یکى از اهداف مهم بعثت انبیاء و انزال کتاب آسمانى است.

6- فیلسوفان و محققانى که در زمینه کارکردهاى دین، پژوهش نموده اند، در باره ى حوزه ها وگستره کارکردهاى دین، روى کردهاى مختلف دارند. گروهى کارکردها، آثار و فواید دین را در امور فردى یا خصوصى یا اخروى منحصر ساخته اند و عده اى خدمات و حسنات دین را به امور اجتماعى، عمومى و دنیوى نیز تعمیم داده اند. حقّ مطلب این است که دین به ویژه دین اسلام در گستره وسیعى در ساحت هاى مختلف فردى و اجتماعى، دنیوى و اخروى، خصوصى و عمومى فواید خود را نشان داده و مى دهد.[6]

7- دین نوعی ابزار کنترل اجتماعی قوی (غیررسمی) است که با آموزش رفتارهای بهنجار؛ اخلاق‌مدارانه و پیوند گروه‌های هم‌کیش و هم‌پیمان در یک جامعه سالم و مطلوب(آرمانی)، ناامنی را کاهش و احساس امنیت اجتماعی را افزایش می‌دهد.

8- نتیجه مطالعات نشان می‌دهد بین مؤلفه‌های دین‌داری عاطفی(37/0)؛ دین‌داری تجربی (36/0)؛ دین‌داری اعتقادی (30/0)؛دین‌داری مناسکی(18/0) و دین‌داری پیامدی(19/0)واحساس امنیت شهروندان رابطه مستقیم ومعنا‌داری وجودداشته به‌طوری‌که میزان دین‌داری براحساس امنیت اجتماعی تأثیرمستقیم و معنا‌داری دارد و اثر کلی آن برابر با 37/0 است. با افزایش میزان دین‌داری شهروندان؛ احساس امنیت اجتماعی نیز افزایش می‌یابد.

9- مطالعات نشان داده‌اند که باورهای مذهبی، با بهبود رفاه اجتماعی مرتبط است و توانایی جامعه را برای مبارزه با مسائل منفی زندگی؛ مسائل اجتماعی، کژرفتاری، شکاف اجتماعی و تضاد طبقاتی افزایش می‌دهد. این کارایی جمعی، به‌دلیل حمایت اجتماعی است که مذهب به آن اعتبار عملی می‌بخشد. درواقع، سرمایه اجتماعی و حمایت اجتماعی؛ فضای دنج و قابل دفاعی را برای محیط انسانی ترسیم می‌کنند. مناطقی که میزان دین‌داری پایین بوده یا الحادگرایی رایج است، با سبک زندگی بی‌معنا و احساس بیگانگی مواجه‌اند و به منابع کمی از سرمایه اجتماع برخلاف مناطق مذهبی دسترسی دارند. حمایت اجتماعی ناشی از اجتماع مذهبی، با فراخوانی جامعه برای کاهش نگرانی‌ها و رفع مشکلات به ارتقای رفاه اجتماعی به کمک می‌آید؛ به‌طوری‌که سلامت اجتماعی را تقویت می‌کند. سرمایه اجتماعی مذهبی، یکی از مهم‌ترین گونه سرمایه اجتماعی است که تضمین‌کننده سلامت اجتماعی است.[7]

8- احساس امنیت اجتماعی، از اساسی‌ترین و نیازهای پایه‌ای جامعه انسانی محسوب‌ می‌شود که در کنش متقابل، میان افراد تولید و توسعه می‌یابد. پایه اصلی این امنیت جمعی؛ داشتن تعلق جمعی و عنصر کنترل‌کننده‌ای است که در قالب سرمایه جمعی بازتعریف می‌شود. دین‌داری از مهم‌ترین ابزار و روش کنترل اجتماعی غیررسمی در جامعه است که کارکرد اجتماعی آن تأمین امنیت اجتماعی و مبارزه با بی‌نظمی محیطی است. دین‌داری، نقش مهمی در زندگی جمعی افراد ایفا کرده و نظم اجتماعی را سامان‌دهی می‌کند و از طریق سازوکارهای سرمایه اجتماعی (پیوند اجتماعی، انسجام، تعلق اجتماعی و اعتماد اجتماعی) به سلامت اجتماعی (کاهش بزهکاری، پیشگیری از جرائم خشن، کاهش ناامنی و ...) کمک می‌کند. در اصل از کارکردهای اجتماعی میزان دین‌داری، کاهش هزینه‌های اجتماعی در سالم‌سازی محیطی از طریق پیوندهای اجتماعی و استحکام مناسبات اجتماعی است.[8]

یکشنبه: 17 / 01 / 1404- 7 شوال 1446- 6 آوریل 2025

منابع

1- قرآن کریم.

2-ابراهیم‌زاده آملی، عبدالله (1384). «آثار دین‌داری در زندگی فردی و اجتماعی»، مجله مربیان، سال پنجم، ش 17.

3-احمدی، علی (1385). امنیت و احساس امنیت، تهران، انتشارات آشنایی.

4-اسدی داوود‌آبادی، محمدحسین، علی احمدی، ملیحه خسروبیگی و سمیه کرم‌آشتیانی(1393). «بررسی رابطه بین دین‌داری و نگرش نسبت به امنیت اجتماعی (مطالعه موردی دانشگاه آزاد آشتیان در سال 1392)»، فصلنامه دانش انتظامی مرکزی، سال چهارم، ش ۱.

5- افشانی، سیدعلیرضا و حسین عباس‌نژاد (1398). «دین‌داری و انزوای اجتماعی شهروندان شهر مشهد»، مطالعات فرهنگی- اجتماعی خراسان، ش 23185، 14(2).

6-افشانی، سیدعلیرضا و زینب جعفری (1395). «رابطه دین‌داری و امید به آینده در بین دانشجویان دانشگاه یزد»، فصلنامه فرهنگ در دانشگاه اسلامی، سال ششم، ش 19.

7-افشانی، سیدعلیرضا، راضیه ذاکری هامانه و عباس عسگری ندوشن (۱۳۹۴). «نقش دین‌داری در تبیین میزان احساس امنیت اجتماعی شهروندان یزدی»، مجله مطالعه اجتماعی ایران، دوره 9، ش 1.

8-جعفری، سلیمان و افسانه جعفری (1396). «بررسی نقش اعتقادات دینی بر امنیت اجتماعی (مطالعه موردی: زنان شهر کرمان)»، فصلنامه دانش انتظامی، سال ششم، ش 13.

9-جهانبخش گنجه، صادق، محسن باقری‌نیا و نیما جعفری (1395). «بررسی نقش اعتماد اجتماعی و دین‌داری در پیش‌بینی احساس امنیت»، پژوهشنامه نظم و امنیت انتظامی، سال نهم، ش 4.

10- شایگان،فریبا (۱۳۹۲).«دین‌داری و احساس امنیت اجتماعی»، فصلنامه برنامه‌ریزی رفاه و توسعه اجتماعی، ش 15.

11-افشار؛ اسدالله(1394). امنیت؛ اجتماع، امنیت اجتماعی، تهران: سفيرارد هال.

[1] - شیرکوند؛ شهرام. دین، امنیت واقتدار ملی، فصلنامه بازتاب اندیشه، شماره 23.

[2] - شهید مطهرى، مجموعه آثار، ج 4، ص 123، قم و تهران، صدرا، چاپ دوم، 1382.

[3] - شهید مطهری؛ تعلیم و تربیت در اسلام، ص 118، قم و تهران، صدرا، چاپ بیست و پنجم، 1374.

[4] - شهید مطهری؛ شهید مطهرى، یادداشت ها ج 4، ص 132.

[5] -همانا ما پیامبران خود را با دلایل روشن فرستادیم و با آنان کتاب و ترازو [ی تشخیص حق از باطل] نازل کردیم تا مردم به عدالت بر خیزند، و آهن را که در آن برای مردم قوت و نیرویی سخت و سودهایی است، فرود آوردیم و تا خدا مشخص بدارد چه کسانی او و پیامبرانش را در غیاب پیامبران یاری می دهند؛ یقیناً خدا نیرومند و توانای شکست ناپذیر است. سوره حدید/ 25.

[6] - کارکرد اجتماعی دین. سایت اندیشه قم. لوح فشرده پرسمان، اداره مشاوره نهاد رهبری، کد: 1/100116473 .

7-Allen, R. (2007). The Bonding and Bridging Roles of Religious Institutions for Refugees in a Non-gateway Context, Ethnic and Racial Studies.

[8] - طاها عشایری؛ طاهره جهان پرور؛ حسین مؤمنی و فائزه رقمی. مطالعه تأثیر میزان دین‌داری بر احساس امنیت اجتماعی: فراتحلیل پژوهش‌ها بازه زمانی 1387 الی ۱۴۰۰. فصلنامه علمی مجلس و راهبرد. دوره 31، شماره 118 - شماره پیاپی 118. تیر 1403. صفحه 475-510.