8 ـ روزه عامل تکامل روح انسان

اسدالله افشار
با آنکه همه پديده ها از سرچشمه هستي يعني خدا سرچشمه گرفته، روزها، ماهها و سالها بر نظام سنتي آفرينش همه به فرمان او به وجود آمده است، اين ماه به علت ويژگي خاص خود، به خدا نسبت داده شده و ماه رمضان “ماه خدا” ناميده مي شود. اين ماه، ماه بيداري انديشه ها، ماه تصفيه جسم و جان است و با واجب شدن روزه و دعا و عبادتهاي ديگر تمرين ويژه اي براي رشد فکر و اراده، تقويت ايمان و تقوا، ايجاد روح برادري و برابري و همدردي، اهميت خاصي دارد به ويژه آنکه در اين جهان پرغوغا که همه چيز با عينک مادي و سودجويي نگاه مي شود و بر محور ارزشهاي مادي ارزيابي مي گردد، مشکلات و پيچيدگي زندگي چنان انسانها را کلافه کرده که فرصت انديشيدن به مسائل معنوي و روحي، ندارند و همه در غفلت اندوهباري فرو رفته اند. “ماه خدا” نويدي حيات بخش است که با الهام هاي معنوي، به دلها نور و صفاي ديگري مي دهد و چنان انسانها را نيرومند مي سازد که مي توانند در پرتو آن از جهان تاريک مادي و از قيد و بند هوسهاي آلوده و پست حيواني، آزها و طغيانها آزاد شده و به جهان فرشتگان و افق هاي دور معنويت و قرب الهي پرواز کنند و بشر خاکي رنگ خدايي گيرد که بهترين رنگهاست؛ "صبغه الله و من احسن من الله صبغه".

    روزه اين درس عملي بزرگ براي کنترل هوسها و پيروزي بر شهوات، درس مساوات، برابري و برادري و مردم خواهي است، اغنيا و متمکنان را به ياد گرسنگان و بينوايان مي اندازد و از اين رهگذر بزرگترين درس تقوا را به انسان مي آموزد و سپري نيرومند براي جلوگيري از لهيب سوزان گناه و شهوت و آتش جهنم است.

    اميدواريم همه مسلمانان با آگاهي و بيداري پاس احترام اين ماه را بدارند و به اين عبادت بزرگ (روزه) موفق شوند و از برکات معنوي آن بهره مند گردند و بتوانند بر مشکلات مادي و معنوي خويش فائق آيند.

    ماه مبارک رمضان با شکوه و جلال آسماني فرا مي رسد و صدها ميليون مسلمان جهان در اين ماه در برابر يک قانون بزرگ اسلامي يعني"روزه" سر تسليم فرود مي آورند، روزه يکي از دستورات مهم اسلامي است که نه تنها در هر سال يک ماه تمام، بر مسلمانان واجب گرديده بلکه در موارد مختلفي به عنوان "کفاره بعضي از گناهان" تاکيد شده و گذشته از اينها روزه عبادت بزرگي معرفي شده که هميشه بجا آوردن آن موجب تکامل روح و تقرب قطعي به خداوند جهان است.

    در اين گفتارکوتاه درباره آثار تربيتي و روحي اين قانون بزرگ اسلامي به طور اختصار به بحث مي پردازيم.

    بايد توجه داشت بر خلاف آنچه  بعضي تصورمی کنند نيازمندي انسان به تربيت تنها در دوران کودکي است،این تصورتصوردرستی نیست‌‌ بلکه انسان در همه دورانهاي عمرخود نيازمند تربيت است.

    البته تربيت دوران کودکي در زندگي فردي و اجتماعي انسان اثري بسيار مهم دارد ولي براي داشتن يک شخصيت روحي معتدل و برخورداري از يک موازنه رواني در سراسر عمر، تربيت اين دوران به تنهايي کافي نيست. شخصيت روحي معتدل هنگامي هميشه براي انسان ثابت است که وي هر چند گاه به تربيت خويش بپردازد، تمايلات خود را تعديل کند، عوامل موثر در انحراف خود را بررسي نمايد و با آنها به مبارزه برخيزد و براي خود يک محيط رواني سالم به وجود آورد، مسلما اين نوع تربيت چيزي نيست که در آموزشگاه يا محيط خانواده انجام بگيرد. روشي بهتر از اين نيست که اين تربيت از راه قانون بر فرد فرض شود.قانون هر فرد کاملي را موظف بدارد که با اراده و اختيار هر چند گاه به تربيت خود بپردازد؛ قانون روشي را مقرر بدارد که آن روش، تعديل کننده تمايلات انسان باشد.
 پرورش و تقويت اراده در پرتو ايمان!

    يک انسان فعال همواره بايد از اراده اي قوي و نيرومند برخوردار باشد. اراده توانا و نيرومند سرمايه بزرگي است که همواره انسان را به سوي کمال و ترقي پيش مي برد، هدف هر اندازه دور و رسيدن به آن هر قدر مشکل باشد اراده قوي عاقبت بدان دست پيدا مي کند و چيره مي شود.

    انسان براي کنترل تمايلات سرکش احتياج شديد به اراده قوي دارد همان تمايلاتي که اگر طغيان نموده، به تنهايي رهبري زندگي را به دست بگيرند انسان از هرگونه پيشرفت و تکامل مادي و معنوي باز مي ماند، جامعه اي که دردست تمايلات و عواطف اسير شده و حکومت وجدان و اخلاق از آن رخت بر بسته، روي آسايش و آرامش نمي بيند، چه نيرويي بالاتر از اراده هاي قوي و نيرومند، اين اراده هاي توانا است که به اخلاق و وجدان حکومت مي بخشد، در پرتو اراده قوي است که مي توانيم شراره هاي سوزان تمايلات نامشروع را خاموش کنيم و چراغ فروزان عقل و وجدان را برافروزيم.

    آن اراده که از ايمان و اخلاق آب مي خورد نيرومند و توانا است و مي تواند مهمترين عوامل خوشبختي و سعادت فرد و جامعه باشد.

    "روزه"قانوني است که اراده را در پرتو ايمان پرورش مي دهد و تقويت مي کند، روزه بزرگترين نيروهاي معنوي را به فرد و جامعه مي بخشد، او را قادر مي کند در برابر هر نوع تمايل نامشروع بايستد، "روزه" يک تمرين عملي ساده و در عين حال بسيار موثر به منظور"تقويت اراده در پرتو ايمان"است. بايد توجه داشت که آميزش اراده با ايمان از امتيازات روزه است. دانشمندان روانشناس براي تقويت اراده، راههاي گوناگوني پيشنهاد کرده اند ولي امتياز روزه همين است که از معنويت و روحانيت خاصي برخوردار است و عمل تقويت اراده را بر مبناي ايمان و اخلاق انجام مي دهد.

    در آثاري که از پيشوايان بزرگ ديني به ما رسيده، گفته مي شود: "روزه سپري است از آتش"منظور همين است که روزه با تقويت اراده در پرتو ايمان و اخلاق در برابر تمايلات نامشروع که چون آتشهاي فروزانند مصونيت ايجاد مي کند.

    فردي که با اختيار خود از ارضاي تمايلات مشروع در مواقع و ساعات معين دست مي کشد و در برابر فشار آنها مي ايستد يک تمرين عملي انجام مي دهد که نتيجه آن پرورش وجدان اخلاقي و ايماني است.

    مسئله تاثير روزه در تقويت اراده را امروز دانشمندان روان شناس درک کرده اند و يکي از روان شناسان اروپا در اين باره مي گويد:

   "خيلي عجيب است که موضوع تقويت اراده به وسيله روزه را که امروز ما مي فهميم قرنها پيش پيشوايان اديان خبر داده و مردم را بدان ترغيب مي کردند".  (1)
    روزه کامل و تکامل روح و صفات

    تسلط بر عادات و تقويت اراده در پرتو ايمان آثاري هستند که از خودداري از ارضاي تمايلات معين در حال روزه به دست مي آيند ولي حقيقت روزه منحصر به خودداري از تمايلات معيني نيست، به طوري که در مدارک و آثار ديني بيان شده روزه کامل آن است که خودداري از ارضاي تمايلات، همراه با يک رستاخيز اخلاقي و معنوي باشد، روزه دار نه تنها بايد دهان خود را ببندد بلکه بايد اصولا در جهان درون خود دست به يک انقلاب اخلاقي بزند، نه تنها تمايلاتي را که ارضاي آنها باطل کننده روزه است بلکه تمام تمايلات را تحت کنترل شديد درآورد.

    در اخباري که از پيشوايان و بزرگان مذهبي رسيده اين مضمون فراوان ديده مي شود: 
   "بايد تمام اعضا و جوارح شخص، روزه دار باشد؛ روزه دار بايد در ساعات روزه از اعماق وجود خود توجه به خداوند جهان کند، ماه روزه ماه عبادت و بندگي است."
    از اين تعبيرات کاملا پيداست که روزه کامل در واقع يک رستاخيز اخلاقي و توجه به خداوند به منظور تکامل روحاني است، فردي که يک ماه تمام در چنين حال انقلابي به سر برده و در تهذيب جان و روان خود کوشيده در حقيقت خود را در برابر انحراف و انحطاط که در طول سال ممکن است به او روي آورد بيمه نموده است. جامعه اي که دست به يک چنين رستاخيز اخلاقي زده چنان تکامل پيدا نموده که عواملي که مسير زندگي ملتها را عوض نموده و آنها را دچار انحراف دسته جمعي مي کند در اين جامعه کمتر کارگر است.
    بيشتر توجه ما به اين انقلاب اخلاقي است که خداوند در قرآن مجيد نتيجه روزه داري را "صفاي روح و حصول پرهيزکاري" معرفي مي کند.(2)

    پي نوشتها:

    1- کتاب شهادت علم و فلسفه باهميت روزه .
    2- يا ايها الذين آمنوا کتب عليکم الصيام کما کتب علي الذين من قبلکم لعلکم تتقون. سوره بقره آيه 183