5 ـ روزه و یاد فقراء و مستضعفان

    اسدالله افشار

همانگونه که روزه، آثار فردی دارد، از آثار اجتماعی شایانی نیز برخوردار است. زیرا هرگاه فرد صالح شد جامعه صالح می گردد و اسلام فرد را از دو دیدگاه می نگرد ، یکی بعنوان شخص مستقل ، دیگری بعنوان جزئی از کل جامعه که گاه بر جامعه اثر می گذارد و گاه از جامعه متأثر می گردد و بر اساس ، احکام و قوانین و اخلاق و آدابي که اسلام وضع کرده است با انسان بعنوان یک فرد مستقل و نیز بعنوان جزئی از کل اجتماع ، برخورد می کند.

روزه سهمی فعال در دگرگون سازی بعد اخلاقي و تربیتی فرد و جامعه و روابط اجتماعی دارد، از این دیدگاه روزه، منافع و فوائد اقتصادی نیز دارد که احادیث اهل بیت علیه السلام به ذکر آن پرداخته ، در نتیجه آثار یاد شده اخلاقی ،اجتماعی ، اقتصادی و تعبدی ، آثار سیاسی نیز به جای می گذارد چرا که افعال و اعمالی که صادر می شود برخی با برخی دیگر منسجم و مرتبط است و از یکدیگر متأثر می گردد. ایمان به خدا و روز قیامت در بعد پرستش ، اخلاق ، سیاست و اقتصاد مؤثر است و این است رمز تأثیر روزه در حیات و جامعه .

در روایتی از حضرت علی بن موسی الرضا علیه السلام دراين زمينه آمده است :

 از آن رو مکلفین به روزه مأمور شدند تا رنج گرسنگی و تشنگی را بچشند و بدینوسیله از فقر و بیچارگی آخرت یاد کنند و تا روزه دار با لذت و تواضع ، به اجر و پاداش برسد و با صبر و بردباری در برابر گرسنگی و تشنگی از ثواب امساک و خودداری از شهوات و امثال آن برخوردار گردند و این ، بر ایشان اندرز دهنده ای در دنیا و اندرزگویی ، برای آخرت باشد، و نیز بوسیله روزه ، سختی و رنج و تنگدستی و فقر که دامنگیر بینوایان است را لمس کنند و آنچه خدا در اموالشان واجب فرموده ، به مستحقین ادا کنند.

درک مفهوم گرسنگی ، مؤثرتر از هزار پند و مؤعظه در مورد یاری رساندن به نیازمندان بوده و به شیوه ای صامت ولی فصیح تر و رساتر می تواند بر روی ثروتمندان اثرگذار باشد .با این حال اسلام روزه را برای آن واجب ندانسته که ثروتمندان به خود آمده و به فقراء یاری برسانند بلکه برای هر یاری و بخشش در ماه رمضان ثوابی حداقل برابر و یا حتی بیشتر از ثواب خود روزه در نظر گرفته شده است.پیامبر اکرم در این مورد فرموده اند: هرکس که به روزه دار دیگری افطاری دهد ثوابی برابر شخص روزه دار و همچنین به اعمال نیکی که شخص روزه دار بر اثر نیروی حاصل از خوردن آن غذا انجام دهد به شخص افطاری دهنده داده خواهد شد.

پيشوايان گرامي دين، در روايات و ادعيه اسلامي ماه رمضان را ماه مواسات ناميده اند. زیرا که

از نتايج بارز روزه برانگيختن حس همدردي نسبت به مستمندان و همنوعان تنگدست است، آنانکه زندگي آسوده اي دارند و رنج فقير و طعم گرسنگي را نچشيده اند، ممکن است از حال مستمندان غافل بمانند و روزه وسيله اي است که آنان را از غفلت مي رهاند و رنج مستمندان را با ياد آنان مياورد تا به دستگيري فقيران همت گمارند و به درد دل آنان برسند

از حضرت امام حسن عسکری علیه السلام پرسیدند : «چرا روزه واجب شده است» فرمودند: « تا ثروتمند درد گرسنگي را در يابد و به فقير توجه کند.»

از رمزها و انگیزه های اجتماعی روزه، آن است که این فریضه عملا انسان را به یاد گرسنگی گرسنگان و تنگدستی فقراء می اندازد ؛ این یاد آوری تذکار ی است . دستاورد احساس همدردی با فقراء و تنگدستان  از اعماق فطرت و وجدان آدمي بر می خیزد و در نتیجه انسان برای تحقق و انجام وظیفه ي چنین احساسی است كه تشویق می شود . شایسته است که این ماه را ماه همدردی بدانيم همان گونه که پیامبر خدا چنین فرموده است.

این احساس وجدانی نسبت به رنج مستمندان و درک این مساوات ، عوامل غرور و استکبار را درهم می  شکند و روح مواسات را القا می کند و به سوی برادری و احساس مشترک وجدانی ، بر می انگیزد.   

هشام از امام صادق عليه السلام علت روزه را پرسيد، امام فرمود: «خداوند روزه را واجب کرد تا غني و فقير با هم با هم مساوي باشند و بدان جهت که غني رنج گرسنگي را لمس نکرده تا به فقير رحم کند و هر وقت چيزي خواسته قدرت بدست آوردن آنرا داشته است خدا خواسته است که ميان بندگانش يکنواختي بوجود آورد و خواسته است ثروتمند طعم گرسنگي را بچشد و اگر جز اين بود ثروتمند بر مستمند و گرسنه ترحم نميکرد. »