2 ـ روزه و خودسازی

اسدالله افشار
خودسازى از خودشناسى آغاز مى‏شود. نخست ‏بايد خود را شناخت تا بتوان خود را ساخت، چرا كه با خودشناسى، خداشناسى ‏تحقق مى‏يابد و اگر خدا را شناختيم، خود را ساخته‏ايم.

در آغاز بايد ديد چرا پديد آمده‏ايم؟ و هدف از پيدايش و خلقت ما چيست؟ خداوند در قرآن كريم تصريح كرده ‏است كه:" و ما خلقت الجن و الانس الا ليعبدون"، من جن و انس را نيافريدم، جز براى اين‏ كه عبادت كنند.»

در تفاسير زيادى «ليعبدون‏» به معناى «ليعرفون‏» آمده‏است، يعنى هدف از خلقت ‏شناخت است وگرنه عبادت فقط نماز و روزه و در سجاده نشستن و خدا را نيايش كردن‏ نيست. نماز و روزه و ...، شعبه‏اى ازعبادت است كه عبادت اجتماعى اهميتش‏ كم‏تر از آنها نيست ، زيرا درآن جا انسان فقط به خود مى‏انديشد، وعبادت در معناى ‏گسترده‏تر با ديگران و به ديگران انديشيدن است. عبادت، دردشناسى و دردزدايى است.

چگونه خليفة الله شويم ؟

عبادت، در جمع زيستن و براى جمع زيستن است. اين كه عبادت بيش‏تر به صورت جمعى مطرح مى‏شود و بر مسجد و جمعه و جماعت تاكيد مى‏شود، براى اين است كه شناخت انسان به خويش منحصر نشود و به ديگران نيز سرايت ‏كند. ما آفريده نشده‏ايم كه تنها گليم خود را ازآب بيرون بكشيم بلكه بايد درمتن قرار بگيريم نه در حاشيه. در جمع زندگى كنيم نه در دير. به فكر چاره‏جويى ازديگران باشيم نه تنها چاره‏جويى از خويشتن . به هرحال، بحث ما درباره شناخت نيست ‏كه بحثى است طولانى و از آن مى‏گذريم. اما آن‏ چه گفتنى است، اين است كه انسان‏ چگونه بايد خود را بسازد و چگونه بايد خود را آماده كند تا انسانى الهى گردد، تا قابليت ‏خليفة الله شدن پيدا كند. خودسازى به اين است كه منش خود را به ‏گونه‏اى تغيير دهيم كه پروردگار مى‏خواهد، و به عبارت ديگر: اگر هم طبيعت ما مايل ‏به تكبر و خودخواهى است، بايد نفس خويشتن را چنان رياضت دهيم كه از فراز كبر و نخوت فرود آيد و به تواضع و فروتنى گرايد. اگر طبيعت ما، به بخل تمايل بيشترى ‏دارد، چون اين صفت مورد نكوهش خداوند و تمام پيامبران و اولياء و خردمندان‏ مى‏باشد، پس بايد از آن دست‏ برداشت و سخاوتمند شد. خلاصه بايد صفات سلبيه (منفى) را از قلب زدود، چنان كه صفات ثبوتيه را چون جامه‏اى تميز و زيبا در بر كرد.

چه بايد كرد ؟

بايد قلب را از آن چه در نظر مولا و پروردگارمان ناخوشايند و مكروه است، پاك‏ كرد و بايد تمام اعضاء و جوارح را در راه رضايش به كار گرفت.

خويشتن را بايد به حلم و بردبارى عادت داد كه آن درجه و مقام آدمى را والا برد ودر ميان مردم مايه شرف و عزت باشد و با نيكان و بزرگان هم صحبت ‏شود و از هرچه ‏مايه پستى و تن ‏پرورى و تنبلى است دور سازد و آن چه كه انسان را به خدايش نزديك‏ و مقرب مى‏كند، به آن سوى سوق دهد و عاقبت‏ خير و نيك فرجامى، ثمره و نتيجه‏اش ‏باشد.

بايد به عفت و پاكدامنى روى آورد و از آن‏ چه مايه نفرت و خجلت ‏باشد و شخصيت ‏انسان را لكه‏دار و ننگ بار سازد، دورى جست. بايد صبر را پيشه خود ساخت تا به ‏يقين و رضا برسد و تسليم در برابر اوامر حق باشد و تنگناها و محنت‏ها و رنج‏ها وسختى‏ها و تنگدستى‏ها و رويدادهاى تلخ روزگار، او را از پاى درنياورد.

بايد به سوى تكامل عقل و روح گام برداشت و با تكيه بر دو بال تقوا و عمل، به‏ اوج عزت و عظمت و خدا خواهى رسيد. بايد در مقابل لذات زودگذر دنيايى به سلاح‏ تقوا، ورع، پارسايى و زهد مسلح شد تا رستگار شويم و به بهشت رضوان نايل آييم كه:« و رضوان من الله اكبر.»

بايد آن چنان بر خويشتن مسلط بود و نفس سركش را مهار كرد كه نه مدح و درود ديگران، و نه فحش و ناسزاى آنها در روحيه فولادين و با صلابتش تاثير گذارد.

بايد خود نگهدار بود از آن‏ چه نارضايتى حق در بردارد، نه آن ‏چه خويشتن بخواهد يا نخواهد كه در برابر امر مولا خودى نيست كه مطرح باشد. بايد از شر و بدى و رذايل اخلاقى و عادت‏هاى ناپسند و منش‏هاى زشت و كارهاى قبيح، دور شد چنان‏ كه به‏ خيرخواهى ، راستگويى ، امانت ، فضيلت ، اخلاق نيكو و خصال پسنديده، متخلق شد.

بايد به فكر امروز و فرداى خود بود و براى فردا كه ديرهم نيست آماده شد و براى جهان جاويدان و ابدى، توشه برداشت.

بايد با استقامت و پايدارى، نه ازحوادث و رويدادهاى تلخ ترسيد و نه از ملامت ‏ملامت كنندگان و سرزنش نادانان، خم به ابرو آورد؛ بلكه فقط خدا را در نظر داشت و راه خدا را دنبال كرد و پيوسته از او خواست كه توفيق هدايت در صراط مستقيمش به‏ وى بخشد: «اهدنا الصراط المستقيم‏».

بايد محبت، دوستى، همكارى، غم‏خوارى، ايثار، گذشت، بخشش و نرمش را جايگزين ‏نفرت، خشم، كينه، خودپسندى، خودمحورى، آز و تندخويى نمود.

بايد از زندگى ديگران عبرت گرفت، نه خود عبرت ديگران شد. و ده‏ها بايد و نبايد در اين جا خودنمايى مى‏كند كه اگر انسان به فطرت و سرشت‏ خويش بنگرد، به آنها پى‏خواهد برد، و ماه رمضان، هنگام آن است كه انسان را متوجه خويشتن كند و فطرت‏ خفته‏اش را بيدار سازد و از راه تفكر و انديشيدن كه برترين عبادت است او را به خودسازى وادارد.

لحظه هاي ماه رمضان را غنيمت شماريم

 برادران ! خواهران ! ماه خدا فرا رسيده است، جا دارد كه ‏بيش‏ترين استفاده را ازآن بنماييم. نگذاريد ساعتى، بلكه لحظه‏اى از اين ماه‏ مبارك به هدر رود. در اين ماه، سرنوشت ‏يك ساله، بلكه سرنوشت تمام عمر تعيين ‏مى‏شود.

هشيار باشيم، مبادا ساعتى بى‏انگيزه، بى‏توجه و بى‏هدف بگذرد و از عيدى و جايزه ‏الهى در روزعيد فطر خداى نخواسته بى‏بهره و محروم بمانيم كه هيچ زيانى از آن ‏سخت‏تر و زيان ‏بارتر نيست! در روايت آمده است كه رسول خدا صلى‏الله عليه و آله وسلم قبل از ماه رمضان خطبه‏اى خواند و در آن خطبه فرمود:

«اى مردم! جبرئيل به ديدار من آمد و گفت: يا محمد! هركه نام تو را بشنود وبر تو صلوات نفرستد، از رحمت‏ خدا دور باشد. يا محمد! هر كه ماه رمضان را دريابد و مورد مغفرت و آمرزش پروردگار قرار نگيرد و از دنيا برود، خداوند او را ازرحمتش دور خواهد كرد. اى پيامبر آمين بگو. من هم آمين گفتم‏ .»

دراين ماه خودسازى، درهاى بهشت ‏بر روى مومنان گشوده مى‏شود و درهاى جهنم بسته‏ مى‏شود، نبايد كارى كرد كه در اثر آن كار، درهاى بهشت ‏بر رويمان بسته و درهاى ‏دوزخ گشوده شود.

در اين ماه پربركت چنان كه از روايات استفاده مى شود بهشت را زينت مى‏دهند و پاداش كارهاى خير و عبادت ها و راز و نيازها دو برابر مى‏گردد.

رسول خدا صلى الله عليه و آله وسلم فرمود: «شهر رمضان شهرالله عز و جل و هو شهر يضاعف الله فيه الحسنات و يمحو فيه السيئات، و هو شهر البركة، و هو شهرالانابة، و هو شهر التوبة، و هو شهرالمغفرة ، و هو شهرالعتق من النار و الفوز بالجنة.

الا فاجتنبوا فيه كل حرام و اكثروا فيه من تلاوة القرآن و سلوا فيه حوائجكم واشتغلوا فيه بذكر ربكم و لا يكونن شهر رمضان عندكم كغيره من الشهور فان له ‏عندالله حرمه و فضلا على سائر الشهور، ولا يكونن شهر رمضان، يوم صومكم كيوم ‏فطركم .‏»:

ماه رمضان، ماه خداى عزوجل است كه در آن پاداش كارهاى نيك دو برابر مى‏شود و گناهان زدوده مى‏شود.

ماه رمضان، ماه بركت و افزايش است.

ماه رمضان، ماه بازگشت و انابه است.

ماه رمضان، ماه توبه است.

ماه رمضان، ماه آمرزش گناهان و مغفرت است.

ماه رمضان، ماه آزادى و رهايى از جهنم و دستيابى به بهشت است.

پس اى مردم! درماه رمضان از هر كار بد و حرامى دورى كنيد و درآن بسيار قرآن بخوانيد و تمام ‏اوقاتش را به ياد و ذكر پروردگارتان مشغول شويد. مبادا ماه رمضان نزد شما مانند ديگر ماهها باشد، چرا كه بر ديگر ماهها حرمت و برترى دارد. حضرت اميرالمومنين ‏عليه‏السلام مى‏فرمايد: "عليكم فى شهر رمضان بكثرة الاستغفار والدعاء، فاما الدعاء فيدفع البلاء عنكم و اما الاستغفار فتمحى به ذنوبكم ."  ; بر شما باد، در ماه ‏رمضان، به بسيار دعا كردن و استغفار نمودن چرا كه دعا بلا را از شما دور مى‏سازد و استغفار، گناهانتان را مى‏زدايد .» به ‏هر حال، ماه رمضان ماه خودسازى است و كمترين خودسازى به اين است كه انسان خودى را براى خويشتن نشناسد و خدا را مالك ‏خود بداند كه اگر چنين بود، خدا را خواهد شناخت و حق عبوديت پروردگار را ادا خواهد كرد و از هر چه رنگ ضد خدايى دارد، دور خواهد شد. خودسازى و جدا شدن از تعلقات و هواهاى نفسانى، منشا تمام كمالات و ملكات و فضائل انسانى است و اگر كسى ‏توانست ‏خود را از تعلقات مادى برهاند، و به ظواهر زود گذر دنيا بى‏اعتنا باشد، بى‏گمان به خدا توجه خواهد كرد و به سوى تكامل روانه خواهد شد و اين بالاترين ‏پيروزى و سرفرازى انسان است. خدا مى‏داند تمام مفاسد جهان و ظلم‏ها و تعدى‏ها و تجاوزها و گردن كشى‏ها در اثر خودبينى و هوا پرستى است، لذا در قرآن كريم همواره‏ تزكيه و تربيت مقدم بر تعليم وآموزش ذكر شده ‏است و خودسازى، يعنى تزكيه نفس و ماه‏ رمضان به حق ماه تزكيه و تطهير نفس است. پس بياييد باهم در اين ماه بزرگ ‏آهنگ تقرب به خدا را بجوييم تا در درگاهش ره يابيم و در روز رستاخيز سفيد روى گرديم.

فرازي از نيايش هاي امام سجاد عليه السلام

در پايان فرازى زيبا از نيايش‏هاى امام سجاد (ع) را يادآور مى‏شويم، باشد كه صحيفه سجاديه همواره الگوى ما در زندگى باشد:

" اللهم و انت جعلت من صفايا تلك الوظائف، و خصائص تلك الفروض شهر رمضان، الذى اختصصته من سائر الشهور و تخيرته من جميع الازمنه و الدهور، و آثرته على كل‏ اوقات السنه بما انزلت فيه من القرآن و النور و ضاعفت فيه من الايمان، و فرضت ‏فيه من الصيام، و رغبت فيه من القيام، و اجللت فيه من ليله القدر التى هى خير من الف شهر، ثم آثرتنا به على سائر الامم و اصطفيتنا بفضله دون اهل الملل، فصمنا بامرك نهاره، و قمنا بعونك ليله، متعرضين بصيامه و قيامه لما عرضتنا له من ‏رحمتك و نسبتنا اليه من مثوبتك و انت الملى بما رغب فيه اليك، الجواد بما سئلت ‏من فضلك القريب الى من حاول قربك. " :

«خداوندا! از كارهاى برگزيده و واجبات ويژه ، ماه رمضان را قرار دادى ؛ ماهى كه آن را از ميان ديگر ماهها برگزيدى، و از ميان ‏تمام زمان‏ها و روزگاران، آن را انتخاب نمودى، و بر جميع اوقات سال برتريش ‏بخشيدى و انتخاب آن به دليل قرآن و نورى است كه درآن ماه فرو فرستادى، و ايمان ‏را درآن دو برابر ساختى و روزه‏اش را واجب، و شب زنده‏دارى را براى عبادت در آن‏ ترغيب فرمودى و شب قدر را كه از هزار شب برتر است در آن عظمت‏ بخشيدى و گرامى ‏داشتى، سپس ما را به وسيله آن ماه برتمام امتها برگزيدى و به سبب فضيلتش ما را به ديگر پيروان اديان برترى بخشيدى، پس به فرمان تو روزش را روزه مى‏داريم‏ و به يارى تو شبش را به عبادت مى‏پردازيم، در حالى كه با صيام و قيامش، خويش را مشمول دعوتى كه ما را در معرض آن قرار داده‏اى، مى‏سازيم، و آن را سبب دريافت‏ پاداش تو مى‏سازيم و تو برآن چه از درگاهت درخواست ‏شود، توانايى و به آن چه كه ‏از فضل و احسانت مسالت گردد بخشاينده‏اى و به كسى كه آهنگ تقرب به تو جويد نزديكى .‏»

 آخرين سخن اين كه اميدواريم خداوند ما را توفيق عبادت خصوصا در اين ‏ماه مبارك بخشد و مستوجب مغفرت و آمرزش درگاهش قرار دهد.