سفر رییسی به سوریه؛ مهم، تاریخی، استراتژیک و راهبردی

اسدالله افشار

رئیس جمهور ایران برای اولین بار در بیش از یک دهه گذشته به سوریه سفر کرد که به نظر می رسد نقطه آغاز مرحله جدیدی در روابط تهران-دمشق باشد. آری سید ابراهیم رئیسی چهارشنبه ۱۳ اردیبهشت‌ماه سال جاری وارد دمشق شد. این نخستین سفر رئیس جمهوری ایران به سوریه پس از آغاز جنگ جهانی تروریسم در این کشور است. آخرین بار محمود احمدی نژاد در دوران ریاست جمهوری خود در سال ۱۳۸۸ به سوریه رفت.

ابراهیم رئیسی را در این سفر دو روزه؛ برخی از وزرا با شخصیت های سیاسی و اقتصادی همراهی می نمایند.

رئیس جمهور پس از ورود به دمشق، ماهیت استراتژیک این سفر را که در راستای روابط راهبردی ایران و سوریه می باشد ارزیابی کرده و به درستی معتقدند که این سفر نقطه عطفی در روابط ایران و سوریه است.

این دیدار مهم در زمانی انجام می شود که سوریه در حال برخاستن از خاکستر یک جنگ ویرانگر است که هدف اصلی آن سرنگونی دولت سوریه و جایگزینی آن با یک دولت دست نشانده متمایل به غرب بود. ایران، متحد سرسخت سوریه، از روز اول با این چالش روبرو شد و انواع حمایت‌ها را برای دمشق فراهم کرد تا از جنگ جلوگیری نماید. [1]

در مورد دلایلی که ایران در طول این مدت در کنار سوریه ایستاده، بسیار گفته شده است. اگرچه روابط ایران و سوریه همواره بر اساس منافع متقابل بوده است، اما یکی از جنبه های این روابط که به ویژه مورد غفلت قرار گرفته است و به آن کمتر اشاره گردیده، پیوند تاریخی تهران و دمشق است.

جنگ ایران و عراق در دهه 1980 نقش مهمی در تحکیم روابط ایران و سوریه ایفا کرد، زیرا دولت سوریه تنها کشور عربی بود که با تمام وجود از ایران در برابر تجاوزات بعث حمایت کرد. این در حالی است که تقریباً سایر کشورهای عربی نه تنها از ایستادن در کنار ایران خودداری کردند، بلکه در کنار رژیم صدام قرار گرفتند و به او اسلحه، مهمات سنگین شیمیایی، تجیهزات پیشرفته نظامی، نیروی نظامی آموزش دیده و پول دادند.

بحران سوریه که در سال 2011 آغاز شد فرصتی برای ایران بود تا کمک های سوریه را در ایام جنگ تحمیلی جبران کند. ایران تمام قدرت خود را پشت سر دولت سوریه قرار داد تا عملا در این شرایط حساس، متقابلا و عملا قدردانی خود را نشان دهد و در روزهای سخت سوریه کنار دولت و ملت سوریه باشد و یاری و مدد رساند.

و سرلشکر قاسم سلیمانی نماد و چهره کلیدی این تلاش است. او برای کمک به سوری هایی که با یک جنگ جهانی در کشورشان مواجه بودند شتافت. او به ثبات دمشق کمک و تضمین کرد که گروه های تروریستی هرگز پایتخت سوریه را تسخیر نکنند. او طی سال‌ها، محور مقاومت را علیه تروریسم بسیج کرد و گروه‌های تروریستی فاشیستی افراطی متعددی را که در سراسر سوریه و منطقه نفوذ کرده و گسترش یافته بودند شکست داد.

رییس جمهوررئیسی در سفر خود به سوریه مشتاق ادای احترام به میراث سردار سلیمانی بود که در اوایل سال 2020 توسط آمریکا ترور گشته بود.

رئیسی با بیان اینکه شهید سلیمانی را قهرمان مبارزه با تروریسم می دانیم، افزود: وی با کمک گروه های مقاومت مردمی عراق و سوریه با تهاجمات داعش و گروه های تکفیری مقابله کرد و موفق بود.

رئیسی خاطرنشان کرد: سردار سلیمانی با همکاری مردم عراق و سوریه و با همکاری حزب الله لبنان توانست جریان تروریست ها را ریشه کن کند. «چه کسی او را ترور کرد؟ رئیس جمهور وقت آمریکا در آن زمان؛ ترامپ جانی.»

رئیس‌جمهور رییسی تصریح کرد: آنها فکر می‌کردند با ترور حاج قاسم سلیمانی افکار او را ترور می‌کنند که در این خصوص بسیار دچار اشتباه گشتند و امروز عواقب آن را در سراسر منطقه به خوبی حس می کنند. مردم منطقه و جوانانش به سلیمانی بسیار افتخار می کنند. و اکنون او بعد از شهادتش، به مکتب فکری مردم ما و جوانان مقاومت در سراسر منطقه تبدیل شده است.[2]

در هرصورت این سفر در شرایط حساس ایران در منطقه انجام و منتج به امضای ۱۴ سند همکاری‌ بین دو کشور در حوزه‌های همکاری‌های تجاری، نفت‌ و انرژی، فنی-مهندسی، مسکن، حمل و نقل ریلی‌ و هوایی، مناطق آزاد و بخش خصوصی، ارتباطات و فناوری‌ و زلزله و امدادرسانی و تسهیل امور زیارتی گردید. این اسناد توسط وزرای خارجه، راه و شهرسازی، اقتصاد،‌ نفت‌ و ارتباطات و فناوری اطلاعات‌ با همتایان سوری‌ آن‌ها امضا شد که در حقیقت نه تنها مبین برنامه جامع همکاری‌های راهبردی و بلندمدت ایران و سوریه در حوزه‌های مختلف می باشد بلکه به تعبیر رییس جمهور محترم ایران می تواند آغازگر فصل جدیدی در روابط دو کشور باشد.

گوشه ای از تحلیل ها، بازتاب ها و واکنش های نسبت به این سفر

در خصوص این سفر دوروزه تحلیل ها و واکنش های داخلی و بین المللی صورت گرفته است که به برخی از آن ها در ذیل اشاره می گردد:

1- سفر رئیسی به دمشق؛ چیدن میوه پیروزی مقاومت است.

2- رخداد مهم توافق عربستان سعودی-ایران در حقیقت موجب بسترسازی برای نشست سران چهارکشور ایران، ترکیه، روسیه و سوریه است. و قطعا این توافق منجر به تسریع روند عادی سازی کشورهای عربی جنوب خلیج فارس و شمال آفریقا با سوریه شده است.

3- اراده دو کشور بر توسعه روابط است و زمینه‌های بسیاری برای گسترش همکاری‌ها وجود دارد.

4- گسترش روابط میان تهران و دمشق به نفع دو ملت و منطقه خواهد بود.

5- باید همه به حاکمیت و تمامیت ارضی سوریه اهتمام داشته باشیم و احترام گذاریم.

6- جمهوری اسلامی ایران در برقراری صلح و امنیت پایدار در کشور سوریه نقش آفرینی داشته و بنابر درخواست بشار اسد می تواند با حضور مؤثر در بازسازی مناطق جنگ‌زده نیز نقش سازنده ای ایفا نماید.

7- يوني بن مناحيم، كارشناس امور راهبردي رژيم اسراييل در تحليل سفر رييسي معتقد است كه ايران به دنبال پياده كردن سياست جديد در منطقه و حل اختلافات با كشورهاي عربي است. او معتقد است سياست جديد ايران روي حل اختلافات با كشورهاي عربي به منظور منزوي كردن رژيم اسراييل متمركز است.

8- روزنامه بریتانیایی گاردین: تهران به دنبال تقویت نفوذ سیاسی و اقتصادی خود بر رژیم اسد است!

9- رسانه اسراييلي «جروزالم ‌پست» در تحليلي درباره سفر ابراهيم رييسي به دمشق نوشت:... به نظر مي‌رسد كه در شرايط كنوني، حمايت تهران از دمشق براي سوريه كه مي‌خواهد به اتحاديه عرب بازگردد، مهم است.[3]

10- روزنامه فایننشال تایمز با پرداختن به سفر سید ابراهیم رئیسی به سوریه نوشت: «سفر رییسی نمایش قدرت برای انتقال این پیام است که ما توانستیم اسد را در قدرت نگه داریم و قصد داریم حضور پررنگ در منطقه را حفظ کنیم. ایران می‌خواهد در دوران صلح هم دست بالا داشته باشد.»

11- اسامه دانورا، تحلیلگر مستقر در دمشق خاطرنشان کرد: که این سفر «صفحه جدیدی را در روابط نزدیک بین دو کشور باز خواهد کرد. این سفر می‌تواند بر استراتژی‌های اقتصادی بلندمدت متمرکز باشد، چون ایران به‌شدت خود را یکی از مشارکت‌کنندگان در مرحله بازسازی مطرح کرده است.

12- رئیسی با این سفر و دیدار به دنبال آن است که اتحادی قوی تر ضد اسرائیلی در منطقه ایجاد کند.

13- این سفر را باید نشانه پیروزی راهبردی جمهوری اسلامی ایران در منطقه دانست و تلقی نمود.

14- ورود رئیس جمهوری اسلامی ایران به سوریه جشن پیروزی ‎مقاومت و نشانگر سیاست اصولی ما در حمایت از دولت و ملت سوریه است. ما در جای درست تاریخ ایستادیم و ‎باهم پیروز شدیم.

15- شبکه 13صهیونیستی اعلام کرد که جمهوری اسلامی ایران خواهان یکپارچه و متحد کردن محور ایران-حزب الله- حماس- جهاد اسلامی است و این امر باعث می شود که برنامه جدیدی درخصوص سیاست خاورمیانه پیاده کند.

16- شبکه قطری الجزیره نیز با اشاره به این که سفر رییسی به سوریه «یک موفقیت راهبردی» تلقی شده است، با اشاره به مدت زمان این سفر و استقبال رسمی از رییس جمهور ایران نوشت: تهران پس از حمایت از اسد در دوران جنگ‌ سوریه، حالا به دنبال جایگاهی مستحکم‌تر در آینده اقتصادی این کشور است و می‌خواهد با توسعه تجارت با این کشور، راهگشای شرکت‌های دولتی و خصوصی‌اش به آن باشد.

17- خبرگزاری آسوشیتدپرس در گزارشی این دیدار را «غیرمعمول و استثنایی» تلقی کرده و نوشت: سید ابراهیم رئیسی، رییس جمهور ایران روز چهارشنبه 13 اردیبهشت ماه سال جاری در دمشق با بشار اسد، رییس جمهور سوریه به منظور تقویت همکاری‌ها میان این دو متحد منطقه‌ای دیدار کرد.

18- سفر رئیس‌جمهور ایران توانست با امضای اسناد یادشده موتور تقویت و بهبود روابط تهران‌-‌دمشق را از حوزه‌های سیاسی، امنیتی، نظامی و دفاعی گرفته تا اقتصادی و تجاری روشن کند.

19- برخی تحلیل گران داخلی سفر رئیس‌جمهور ایران را بعد از ۱۳ سال به خاک سوریه یک پوست‌اندازی دیپلماتیک تلقی کرده و معتقد و بر این باورند که نشان می‌دهد سوریه به مرز ثبات و عبور از دوره بحران و جنگ داخلی رسیده است.

20- ودانت پاتل معاون سخنگوی وزارت خارجه آمریکا روز چهارشنبه در نشستی خبری در واشنگتن در پاسخ به سئوالی درباره واکنش واشنگتن به سفر آیت الله سید ابراهیم رئیسی رئیس جمهور ایران به سوریه، تلاش کرد هراس و نگرانی آمریکا را به سایر کشورها نیز نسبت دهد و گفت: حکومت های ایران و سوریه به گسترش روابط خود ادامه می دهند و این گسترش روابط باید برای آمریکا و کشورهای منطقه و همچنین جهان نگران کننده باشد.

پاتل ادامه داد: آمریکا روابط خود را با حکومت بشار اسد عادی سازی نخواهد کرد و از عادی سازی روابط سایر کشورها با سوریه نیز حمایت نمی کند و این امر را به صراحت به شرکای خود اعلام کرده ایم.

جان کلام این که؛

- ایران با حمایت های نظامی، لجستیکی، سیاسی و اقتصادی خود نقش بسیار مهم، محوری و اساسی در پیروزی سوریه در جنگ علیه تروریسم و در تقویت پایداری و استقامت دولت این کشور داشت.

-این سفر به لحاظ زمانی در حالی صورت گرفته است که بادهای تغییر در منطقه وزیدن گرفته و موجی از فضای مثبت در روابط دو طرف خلیج فارس مشاهده می شود و این موج هرچند به طور کلی بازتاب مثبتی بر منطقه خواهد گذاشت.

- این سفر و متعاقب آن تعاملات روبه گسترش دولت های سوریه و ایران موجب ثبات در روابط منطقه ای و بین المللی به عنوان دو بخش اصلی محور مقاومت در مقابله با دشمن اسرائیلی و نفی هژمونی آمریکا خواهد شد.[4]

جمعه: 15 / 02 / 1402- 14 شوال 1444- 5 مارس 2023

[1] - ایران و روسیه به طور مشترک حامی دولت سوریه مقابل ارتش تروریست‌های بودند که ناتو از ۸۰ کشور جهان وارد این کشور کرده بود.

با استناد به موسسه صلح ایالات متحده (USIP)، بیش از ۷۰% اراضی سوریه از وجود تروریست‌ها پاکسازی شده و در کنترل دمشق قرار گرفته است. (usip.org/publications/2023/03/syrias-stalemate-has-only-benefitted-assad-and-his-backers)

مؤسسه واشنگتن (Washington Institute) نیز برآورد کرده که دولت سوریه اکنون بر دو-سوم خاک این کشور مسلط است. همچنین جمعیتی بالغ بر ۱۲ میلیون نفر در قلمروی تحت کنترل دمشق هستند. حدود ۷ میلیون سوری نیز به عنوان پناهنده در خارج از کشور زندگی می‌کنند. (washingtoninstitute.org/policy-analysis/assad-regime-has-failed-restore-full-sovereignty-over-syria)

2. Zarfam, Soheila. Brothers of Hard Days. Translator: Asadollah Afshar. TEHRAN TIMES/ May 3, 2023 - 21:36.

[3]- نمايش‌حضور پايدار ايران در سوريه پسابحران. اعتماد: چهارشنبه 13 اردیبهشت ماه 1402- شماره 5474 .

[4] - اسامه دنوره، کارشناس مسائل سوریه در گفت و گو با شبکه العالم. چهارشنبه 13 ارديبهشت 1402 - 15:23.