پیاده روی اربعین؛ ریشه در معنویت دارد

اسدالله افشار

شعائر و مناسک دینی، شکل‌هایی از رفتار انسانی با باور اصیل معینی هستند که اغلب به صورت جمعی به عنوان توصیف مقدسات، تقویت ایمان، بیان هویت جمعی و در نهایت گسترش همبستگی و همدردی بین اعضای یک جامعه اتفاق می‌افتد. برگزاری آیین ها و مراسم مختلف می تواند پیوندهای اجتماعی را در جوامع تقویت کند. شناخت وقایع زیارتی به شدت به هدف آنها بستگی دارد، به ویژه زمانی که رویداد مورد مطالعه ماهیت مذهبی و معنوی داشته باشد. گروهی از آداب در مذهب شیعه وجود دارد، مانند دیگر دستورات در مذاهب دیگر، که از احکام و دستورات دینی و نیز برخی از وقایع (مثلاً شهادت و ولادت، عید و مناسبت های دیگر در تقویم مذهبی) برخاسته است.

مراسم عزاداری در محرم و اربعین در فرهنگ شیعه اعتبار معنوی قابل توجهی دارد و سنگ بنای مجموعه ای از آداب و رسوم است که به تدریج کارکردهای اجتماعی متنوعی یافت و بخشی از فرهنگ عمومی شد. اربعین حسینی یکی از مناسبت های مهم و ریشه دار اسلامی است که در سال های اخیر مورد توجه ویژه مردم و پژوهشگران قرار گرفته است. پیاده روی چیزی بیش از رفتار است. ریشه در معنویت دارد. خوبست ناآگاهان و فریب خوردگان بازیچه دست دشمنان دین مبین اسلام در خصوص پیاده روی هیاهو به پا ننمایند که ره به جایی نخواهند برد و عاشقان امام حسین(ع) این مسیر نورانی را تا الی یوم القیامه به عنوان یک فریضه واجب با تمام مشقت هایش، هرسال بهتر و خاص تر و با شکوه تر از سال قبل انجام خواهند داد.

زیارت به عنوان اولین هدف پیاده روی اربعین با نیت و گرایش دینی همواره با سختی ها و مسائلی همراه بوده است. ترکیب اینها با آرزوها و مقاصد معنوی، تجربه ای منحصر به فرد را ایجاد کرده است. پیاده روی، اقدامی نمادین و مقدس است که همه ساله در مسیرهای مشخصی به سمت کربلا، در چهلمین روز پس از شهادت امام حسین(ع) و برای احیا و یادآوری پیام شهدا انجام می شود. اگرچه نابسامانی‌های امنیتی در سال‌های اخیر نگرانی‌های زیادی را برای زائران و خانواده‌هایشان ایجاد کرده است، اما تمایل آنها برای تجربه این تجربه کاهش نیافته است. به عبارت دیگر، اجبار و الزام یا علاقه شرعی، کشش تقاضا برای این سفر را کاهش می دهد و الگوی رفتاری زائران از نمودار عرضه و تقاضای عادی خارج می شود. پیاده روی اربعین نوعی عزاداری است که داستان ظلم به امام حسین(ع) و یاران با وفایش بر طایفه ای شرور را به تصویر می کشد. این تصویر اگرچه در طول تاریخ متأثر از تفاوت‌های فرهنگی و تجربیات معنوی خرده فرهنگ‌ها بوده است، اما ریشه‌های آن بی‌تغییر باقی مانده است.

مسیر پیاده روی به عنوان یک مسیر مذهبی به ویژه در ایام اربعین بستری برای انواع فعالیت های اجتماعی و مذهبی است که نیازمند محیط های مناسب است. رکن اصلی فعالیت های مذکور، حضور زائران پیاده و پیاده روی در مسیرهای مختلف است که به سمت حرم امام حسین (ع) منتهی می شود و از این رو می توان گفت که این مسیر پیاده روی به عنوان فضایی با طراحی مطلوب، می تواند زمینه مناسبی برای وقوع حوادث باشد.

مسیرهای مختلفی برای پیاده روی کربلای معلی انتخاب شده است اما معمولاً مسیر انتخابی زائران ایرانی اولین مسیر (نجف-کربلا) است که کوتاه ترین، شلوغ ترین و معروف ترین مسیر دسترسی از نجف به کربلا است.

پیاده روی یکی از معدود فعالیت های انسانی است که با وجود پیشرفت های فراوان در تکنولوژی و تولید ابزارهای ارتباطی مختلف، تصویر اولیه خود را حفظ کرده است. از آنجایی که واکرها به آرامی حرکت می کنند و می توانند به راحتی توقف کنند و سرعت گام های خود را کاهش یا افزایش دهند، بنابراین می توانند اتفاقات محیطی را که در اطراف خود می افتد درک کنند. بنابراین، همه پذیرفته اند که این بهترین بازتاب تعامل بین انسان و محیط است. در این کنش متقابل هم محیط و هم فرد پاینده اهمیت دارند.

شناخت مفهوم و ویژگی های این دو به ایجاد تعاملات اجتماعی مطلوب و شناسایی مسیر پیاده روی به عنوان یک محیط شهری مطلوب کمک می کند. حرکت با پای پیاده طبیعی ترین، کهن ترین و ضروری ترین نوع حمل و نقل انسان در محیط است و پیاده روی همچنان مهم ترین فرصت برای مشاهده مکان ها و فعالیت ها، تجربه هیجان و حرکت زندگی و کشف جاذبه های نهفته در محیط اطراف است. پیاده روی بهترین فرصت برای مشاهده، فعالیت و احساس روحیه است و نقش بسزایی در درک هویت فضایی، احساس تعلق به محیط و ادراک کیفیت های فضایی راه رفتن دارد. براساس تقسیم‌بندی گهل، فعالیت‌هایی که در فضاهای شهری صورت می‌گیرد را می‌توان در سه گروه دسته‌بندی کرد. اجباری، اختیاری و اجتماعی. فعالیت های اجباری، کارکردهای روزانه افراد مانند رفتن به مدرسه یا محل کار، خرید، انتظار برای اتوبوس یا جلسه است. به عبارت دیگر، استفاده کنندگان از فضای شهری تعهدی بی قید و شرط برای انجام فعالیت های اجباری دارند. فعالیت های اختیاری، فعالیت هایی هستند که در صورت وجود برخی ویژگی ها در بدنه محیط و مساعد بودن آب و هوا توسط استفاده کنندگان از فضای شهری انجام می شود.

فعالیت های اجتماعی طیف وسیعی را شامل می شود. برخی از این موارد نیازمند ارتباطات منفعلانه با محیط هستند، مانند تماشای افراد و رویدادها، اما ارتباط فعال با فضا با حضور افراد دیگر در محیط مرتبط است و اساساً خارج از گروه امکان پذیرنیست. پیاده روی اربعین نیز به عنوان یک فعالیت اجتماعی اختیاری به حساب می آید. وقوع فعالیت های اختیاری-اجتماعی مشروط به کیفیت اجزای مکان یا فضای شهری تعیین شده است. بنابراین، یک فضای شهری با کیفیت بهبود یافته می‌تواند شامل فعالیت‌های اختیاری و به دنبال آن فعالیت‌های اجتماعی باشد. کیفیت فضای شهری شامل شرایط اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و کالبدی- فضایی محیط شهری است که میزان رضایت یا نارضایتی شهروندان از فضای شهری را نشان می دهد. محیط شهری به عنوان محصول فرآیند تعامل انسان، فعالیت و کالبد شهر، به شدت به کیفیت اجزای بصری آن بستگی دارد.

مضامین مختلفی در مورد زائران با رویکردهای مختلف موضوع تحقیقات تجربی بوده و مقالات داخلی و خارجی مختلفی در مورد سیاحت و زیارت به نگارش درآمده است. در پژوهشی که به پدیدارشناسی تجربی زیارت برای امام پرداخته شده و به تحلیل مفهوم و معنای زیارت از دیدگاه زائران پرداخته است، زیارت در این تحقیق از دو بُعد مورد توجه قرار گرفته است؛ یکی عینی و دیگری ذهنی.

نتایج تحلیلی؛ چهار مقوله اصلی را برای زیارت شناسایی کرده است که شامل زمینه عاطفی، آرزو، عتیقه و توجیه برای یک زائر است و محقق بیان می کند که همه زائران در آرزو و حداقل پایبندی به آن سهیم هستند. آداب معاشرت و همچنین این که هر یک از آنها صفاتی را می بینند که امام را شایسته زیارت می کند.

انگیزه های زائران شامل نذر، وعده، سوگند، تشکر از پروردگار، دعا برای سلامتی، خداجویی و غیره است. هرتجربه ای از تجربه زائران در طول سفر، احساسات آنها نسبت به این تجربه، پاسخ های آنها در زمینه وسیع تر و تمرکز بر تغییرات و پویایی ذهنی را در دو چارچوب به تصویر می کشد که در چارچوب اول ترکیب عناصر افراد در سفر آنها منعکس می شود. استفاده از این چارچوب پاسخی به نمادهای تجربه زائران در سفر در مکان و زمان است. در چارچوب دوم، تجارب واقعی زائران متمرکز است. برخی از محققان قداست زائران را نشان می دهند و این که چگونه این مسیر راه های جدیدی از زندگی را به روی آن ها باز کرده و نشان داده است. در خاتمه اربعین حسینی را به عاشقان و شیفتگان امام حسین(ع) تسلیت گفته و پیاده روی مشتاقان روز اربعین را گرامی و پاس داشته و به ایشان که این مسیر نورانی را زنده نگه می دارند و دشمنان دین مبین اسلام را زیرپا لگد مال می نمایند درود و تحیت گفته و امیدوارم در این راه با عظمت از دعای خیر مولایمان حسین بن علی(ع) برخوردار گردند و این توشه معنوی، دستگیر دنیا و آخرت آنان باشد. الهی آمین.

جمعه: 25 / 06 / 1401- 19 صفر 1444- 16 سپتامبر 2022

References

1. Dorian, Mohammad Javad, The Spiritual Aspect of Arbaeen Husseini Walk Event, Manzar Magazine, Dey, 1397.

2. Gehl, J. (2010). “Cities for People”, Island Press Washington.

3. Gehl, J. (1987). “Life Between Buildings”: Using Public Space, Van Nostrand Reinhold, New York.

4. Shama’ei, Ali; Pour Ahmad, Ahmad (1384), Urban Improvement and Renovation from the Perspective of Geography, publications: University of Tehran Press.

5. Heidari, Ali Akbar; Amir Hajlou, Elham; Kaarkhane, Ma’soume; Ahmadi Fard, Narges (1392), Evaluation of the Role of the Scenery of Public Spaces in Urban Quality, case study: district 1 of Tehran, Arman Shahr, 11 no. pages 323-335.

6. Vaaseghi, Hussein, (1392), Jaaber-Ibn-Abdollah Ansaari, The First Arbaeen Husseini Pilgrim, Farhan-E-Ziarat (The Culture of Pilgrimage) Magazine, no. 19 and 20.

7. Porteous, J. Douglas, (1971), Design with People-the Quality of the Urban Environment, Environmental, and Behavior, published in Environment and behavior: eb; an interdisciplinary journal No 3, 155-178.

8. Golkar, Koorosh, (1379), Components of Urban Design Quality, scientific-research publication, no. 32, page 38-65.

9. King, Wendy.C.; Brach, Jennifer.S.; Belle, Steven; Killingsworth, Richard; Fenton, Mark; Kriska, Andrea. (2003).

10. Nosal, B. (2009). Halton Region Health Department, Creating Walkable and Transit-Supportive Communities in Halton Oakville, Ontario.

11. Asad-Ol-Llahi, Shiva, (1383), The Necessity of Moving On-foot in Urban Centers, journal

of municipalities, sixth year, no. 66.

12. (IRNA Press Report, 1398). The number of Iranian mocked have reached 2 thousand and 500 this year. News code: 83519419. Mehr 24th, 1398, 9:42.

13. Environment Planning Council, sixth development plan, Explanation of Current Conditions Regarding the Environment of Leading Countries, Mehr 7th, 1393.

14. Sa’eedi, Ja’far; Maleki, Sa’eed, (1395). Analysis of the Environmental Aspects and Position of Urban Environment in Iran’s Development Plans. Journal of Urban Management Studies, the eighth period, no. 27, pages 69-89.

15. Lynch, Kevin, (1376). The Theory of Good City, Translated by Hussein Bahreini, Behnaz Amin Zadeh, The University of Tehran Press.

16. Okhovvat, Haniyeh, (1394). Identification of Effective Components on Route Readability in Trade Complexes with Emphasis on Traditional Bazaar Structure, Third International Congress of Construction, Architecture and Urban Development.

17. Golkar, Koorosh, The Concept of the Quality of Liveliness in Urban Design, Soffeh Journal, spring and summer of 1386, period 16, no. 44, pages 66-75.

18. Packard, Jahaanshah, (1386), Articles on Urban Design, Collected by Elhaam Soori, Shahidi publication, Tehran.

19. Mojtahed-E-Sistaani, Eram, (1387), Qualitative Components of the Desirability of Sidewalks and Urban Streets, fourteenth conference of the students of the country and first international student conference of construction, Semnan.

20. Daaneshpour, Seyyed Abd-Ol-Haadi; Charkhchian, Maryam, (1386). Public Space and Factors Effective on Social Life, Baagh-E-Nazar quarterly, no. 7, 19-28.

21. Rafi’pour, Faraamarz, (1382). The Anatomy of Society: An Introduction to Practical Sociology. Enteshaar Co, Tehran.

22. Paaknia, Abd-Ol-Karim, (1383). Arbaeen in the Culture of Ahl-E-Bait, Moballeghan Journal, (52): 21-32.

23. Tabarsi, Hassan-Ibn-Fazl, (1370). Makaarem-Ol-Akhlagh, translated by Mirza

Muhammad Ali Modarres Chehardahi, Qom: Sharif Reza publications

“Cities for People”, Island Press Washin